*** POJAM I PREDMET OBLIGACIONOG PRAVA ***
Obligaciono pravo je

deo građanskog prava

, u koje spadaju još i porodično, nasledno,

stvarno i građansko procesno pravo.

U objektivnom smislu

, OP je

skup pravnih normi

kojima se regulisani obligacioni

(dužnicko-poverilački) odnosi. OP u objektivnom smislu nastaje voljom zakonodavca ili
običaja i morala, a mimo volje pravnih subjekata.

U subjektivnom smislu

, OP predstavlja

konkretna prava i obaveze

koje pripadaju

određenom licu (poveriocu i dužniku iz konkretnog obligacionog odnosa), a koja su
regulisana pravilima objektivnog OP. OP u subjektivnom smislu nastaje voljom pravnih
subjekata.

OP reguliše

promet roba i usluga

, i ono odražava dinamiku pravnog prometa, za razliku

od stvarnog prava koje je statično.

Predmet OP

prava i obaveze

koji proizilaze iz obligacionog odnosa, pri čemu

poverilac ima prava da zahteva neko ponašanje (prestaciju = činidbu) koje se sastoji u
davanju, činjenju, nečinjenju ili trpljenju, a dužnik ima obavezu da to učini.
Sama

reč obligare

znači

vezati

zavezati

Pravna pravila OP su nastala

sa napuštanjem naturalne privrede i razvojem robno-

novčanih odnosa. Mnogi instituti rimskog prava se i danas primenjuju. U feudalnom
društvu se vraća naturalna razmena pa obligaciono pravo doživljava stagnaciju, da bi
prelaskom na kapitalizam i pojavom buržoazije doživelo razvoj (posebno u XIX i XX
veku) i taj trend se i danas nastavlja. Ono se stalno menja i razvija sa razvojem robno-
novčanih i drugih društveno-ekonomskih odnosa, a obligacioni odnosi predstavljaju
najčešće pravne odnose u savremenom društvu.

OP se deli na:



Opšti deo

– obuhvata

norme koje imaju opšti značaj

i koje

važe za obligacione

odnose u celini

(načela, nastanak, dejstvo i prestanak obligacija i ugovora, promena

subjekata u ugovornom odnosu, obezbeđenje ispunjenja ugovornih obaveza
prouzrokovanje štete, sticanje bez osnova, jednostrana izjava volje itd.),



Posebni deo

– obuhvata

pravila koja važe za pojedine vrste obligacionih ugovora

Izvori obligacionog prava i izvori obligacija

Izvori obligacionog prava – U F

ormalnom smislu

izvori OP su

propisi

kojima su

regulisani obligacioni odnosi. Mogu biti:



pisani izvori OP

– preovlađuju i imaju veću pravnu snagu od nepisanih:

• Ustav RS,
• ZOO i drugi zakoni,
• podzakonski akti,
• međunarodne konvencije i opšti akti;



nepisani izvori OP

– primenjuju se samo u slučaju kada nedostaju odgovarajuće

odredbe pisanog prava, ili kada su takve odredbe pokažu kao nedovoljne, ili kada
pisano pravo upućuje na njihovu primenu:

• običaji,
• pravila morala.

Pisani izvori OP

–

ZOO

je najznačajniji pisani izvor OP. Donet je

1978.

godine kako bi se

pojedini obligacioni odnosi regulisali na saveznom nivou, međutim,

nije regulisao sve

OO, deo je regulisan posebnim zakonima (saveznim i republičkim).

Do donošenja ZOO

primenjivala su se pravila predratnih zakonika.

Uzanse i drugi trgovinski običaji

–

Do donošenja ZOO u primeni je bilo dosta uzansi i

drugih trgovinskih običaja;

Opšte uzanse za promet robe

koje je donela Glavna državna

arbitraža Jugoslavije 1954. god. imale su ogroman praktični značaj, jer su predstavljale
više pravila obligacionog prava nego trgovinske običaje; nakon donošenja ZOO, običaji i
uzanse

se mogu primeniti samo ako

stranke izričito ugovore njihovu primenu, i ukoliko

nisu u suprotnosti sa imperativnim normama ZOO.

Sudska praksa

–

Nije formalni izvor OP – sudovi ne stvaraju, već samo primenjuju

pravo. Naše pravo spada u kontinentalni pravni sistem, i za njega nije karakteristično
precedentno pravo.
Međutim, sudskapraksa vrši velik uticaj na primenu prava, jer stavovi i pravna shvatanja
zauzeti od strane najviših instanci utiču na nižestepene sudove da ih primenjuju, čime

popunjavaju pravne praznine

u propisima i

tumače nedovoljno jasne odredbe

Formalno

ne obavezuje sudove i ne može se smatrati izvorom prava.
Značaj sudske prakse nije isti u svim granama prava – manji je u sferi javnog prava, a
mnogo veći u sferi privatnog, građanskog prava. Veliki značaj sudske prakse ogleda se u
sledećem:



da se na našem području propisi stalno menjaju,



da propisima nije moguće predvideti i regulisati sve životne situacije.

Sudsku praksu čine:



pravna shvatanja,



načelni pravni stavovi,



načelna pravna mišljenja,



pravosnažne sudske odluke.

Izvori obligacija –

Od izvora OP treba razlikovati izvore obligacija. To su

pravne

činjenice

koje stvaraju obligacije, tj. iz kojih nastaju obligacije. Da bi neku činjenicu mogli

smatrati izvorom obligacija, ona mora biti kao takva

predviđena zakonom

. Zakon nije

izvor obligacija (zakon je formalni izvor OP), dok je izvor obligacija

činjenica za koju

zakon vezuje nastanak OO

ZOO u izvore obligacija ubraja

1. ugovore,
2. jednostranu izjavu volje,
3. prouzrokovanje štete,
4. sticanje bez osnova,
5. poslovodstvo bez naloga.

U izvore obligacija možemo svrstati i

činjenice koje su utvrđene drugim propisima

ne ZOO-om, kao što su:

1. brak,
2. srodstvo,
3. suvlasništvo,
4. susedski odnosi i sl.

Pojam i predmet obligacije (obligacionog odnosa) i karakteristike obligacija

Pojam obligacija

–

Obligacija u

užem smislu

pravna obaveza

određenog lica

(dužnika) da drugom licu (poveriocu) ispuni neku činidbu (prestaciju), tj.

pravno

ovlašćenje

određenog lica (poverioca) da od drugog lica (dužnika) zahteva neku činidbu

(prestaciju).

Obligacija u širem smislu

pravni odnos

između dve određene strane (pravni odnos

između dužnika i poverioca), na osnovu koga:



jedna strana (poverilac,

creditor

) ima ovalašćenje da zahteva od druge strane

(dužnik,

debitor

) neku činidbu (prestaciju) – davanje, činjenje, nečinjenje ili trpljenje;

Klasifikacija (vrste) obligacija

1) prema

sadržini

radnje



pozitivne

–

dužnik je aktivan

, a prestacija se sastoji u davanju ili činjenju;



negativne

–

dužnik je pasivan

, on mora da se uzdrži od ponašanja na koje bi inače

imao pravo, a prestacija se sastoji u nečinjenju, propuštanju ili trpljenju;

2) prema

predmetu

obligacije



deljive

– predmet obligacije

može se rastaviti

, tako da mu se

ne menja suština i ne

smanjuje vrednost

; prestacija se može izvršavati u delovima; obligacije davanja

su pretežno deljive;



nedeljive

– predmet obligacije

nije moguće podeliti

, a da se ne naruši suština i da

to ne utiče na vrednost (knjiga); obligacije činjenja i nečinjenja su pretežno
nedeljive;
moguće je zakonom ili ugovorom propisati da je stvar nedeljiva, iako je ona po
svojoj prirodi deljiva (da isplati dug odjednom), i tada se radi o

pravnoj nedeljivosti

obligacije;



novčane

– prestacija se sastoji u isplati određenog

novčanog iznosa

; novčane

imaju veći značaj u praksi od nenovčanih; po pravilu su regulisane imperativnim
normama, i najčešće su složene, jer se pored glavne obaveze (glavnice) javljaju i
sporedne (kamate);



nenovčane

– prestacija se sastoji u predaji nekog

predmeta

; vrednost svih stvari

se može izraziti u novcu, pa tako i nenovčane mogu postati novčane;



individualne

– kod kojih su

stvar ili radnja određen individualno (pojedinačno)

prema konkretnim obeležjima (automobil crne boje, sašiti odelo za maturu); ako
stvar propadne zbog više sile ili radnje koja se ne može pripisati krivici dužnika,
dužnik se oslobađa obaveze, jer se tu radi o nezamenjivim stvarima;



generične (

po rodu)

– prestacija se sastoji u

predaji bilo koje stvari određenog

roda

; propašću stvari po rodu, dužnik se ne oslobađa obaveze, jer je prestaciju

moguće izvršiti predajom druge količine stvari istog roda – zamenjive stvari
(pšenica);

3) prema

subjektu

oji izvršava obligaciju



lične

(

intuitu personae

) – kada je

obligacija vezana za ličnost dužnika

, tako da ni

jedno drugo lice umesto dužnika ne može izvršiti obligaciju; one se ne mogu
preneti na drugo lice, ustupiti, naslediti, i ne može se dati jemstvo (operski pevač);



nelične

(

inter partes

) – obligaciju ne mora da izvrši samo dužnik, već

može i

drugo lice

umesto njega (kupoprodaja);

4) prema

broju

lica

i broju predmeta



proste (jednostavne)

– postoji

samo jedan

poverilac, samo jedan dužnik i samo

jedan predmet obligacije;



složene

obligacije sa više lica

– postoji

više lica

na strani poverioca ili dužnika;

zajedničke, solidarne, nedeljive;



složene sa više predmeta

– postoji

više predmeta

obaveze; kumulativne,

alternativne i fakultativne;

5) prema vremenu

trajanja

radnje



trenutne

– kada se prestacija izvršava

u jednom trenutku

(kupoprodaja – prodavac

preda stvar kupcu, a kupac prodavcu novac – cena);



trajne

– kada se prestacija izvršava

u dužem vremenskom periodu

(plaćanje

zakupnine kod ugovora o zakupu na neodređene vreme, plaćanje alimentacije);



sukcesivne

– podvrsta trajnih; kada se prestacija izvršava

u delovima u određenim

vremenskim intervalima

(plaćanje komunalija, struje, telefona);

6) prema

zaštiti

koju

uživaju



sankcionisane

(utužive)

–

zaštićene su aparatom državne prinude

, pa poverilac

ima pravo da traži zaštitu interesa pred sudom;



nesankcionisane

naturalne / prirodne

(neutužive)

–

nisu zaštićene aparatom

državne prinude

; za njih je karakteristično da ukoliko dužnik dobrovoljno ispuni

svoju obavezu, ne može zahtevati natrag ono što je dao, čak i kada nije znao za
neutuživost obligacije; ovde spadaju:

• zastarele

obligacije,

• obligacije iz ugovora o igri, opkladi, kocki između fizičkih lica, ako predmet

opklade nije predat trećem licu,

• obaveza izdržavanja između srodnika, gde ne postoji zakonska obaveza

izdržavanja (zet i tašta),

• obaveza iz poništenog ugovora koji je zaključilo poslovno nesposobno lice.

Cesija (ustupanje) potraživanja

Promene subjekata obligacije u toku trajanja OO

, bez promene sadržine samog

odnosa



može doći do promene ličnosti poverioca – putem cesije ili



može doći do promene ličnosti dužnika – putem preuzimanja (prijema) duga.

1) Cesija je

prenošenje potraživanja

sa jednog poverioca na drugo lice – novog

poverioca (menja se poverilac, a dužnik i obaveza ostaju isti), pri čemu

dužnika mora

biti obavešten

, jer u protivnom svoju obavezu može ispuniti i starom poveriocu, i time

se oslobađa obaveze.

Postojr 3 lica

stari poverilac – ustupilac (

cedent

), novi poverilac – prijemnik (

cesionar

) i

dužnik (

cesus

), pri čemu cedent garantuje za postojanje potraživanja.

Uslovi

– Za cesiju je potrebno da se ispune sledeći uslovi:



da stari i novi poverilac zaključe

ugovor

o prenosu potraživanja;



dužnik bude obavešten

o ustupanju – ali nije neophodna saglasnost dužnika, osim

ako su se dužnik i poverioc sporazumeli da je potrebna dužnikova saglasnost;



da se radi o

potraživanju koje je moguće preneti

Trostrani odnos –

Zaključenjem ugovora o cesiji nastaje trostrani odnos:



odnos starog poverioca (ustupioca) i dužnika –

cedent-cesus



odnos novog poverioca (prijemnika) i dužnika –

cesionar-cesus



odnos starog i novog poverioca (ustupioca i prijemnika) –

cedent-cesionar

Dužnik više nije u obavezi prema starom poveriocu, ali se pravni položaj dužnika ne
menja.

Potraživanja koja se mogu preneti cesijom:



novčana

potraživanja,



potraživanja koja se sastoje u

činjenju

Sa glavnim potraživanjem prenose se i sporedna potraživanja.

Potraživanja koja se ne mogu preneti cesijom:



obligacije vezane za ličnost

poverioca

(naknada nematerijalne štete, izdržavanje-

alimentacija),



potraživanje za koje su se poverioc i dužnik

dogovorili da se ne može preneti

cesijom.

Forma

zavisi od forme ugovora koji je poslužio kao osnov cesije.

Posebni slučajevi cesije:

1. ustupanje potraživanja

bez obaveštavanja dužnika

– tako da dužnik svoju obavezu

ima samo prema starom poveriocu (cedentu);

2. ustupanje potraživanja

umesto ispunjenja ili radi naplaćivanja

– u oba ova slučaja,

prijemnik (cesionar) je dužan da preda ustupiocu (cedentu) sve što je naplatio:

• umesto ispunjenja

– dužnik, umesto da ispuni svoju obavezu prema poveriocu,

Dejstva preuzimanja duga



novi dužnik (preuzimalac)

• stupa na mesto starog, i ima sva prava i obaveze koje je imao i stari dužnik;
• može istaći sve prigovore koji

proističu iz pravnog odnosa između starog dužnika i

poverioca (iz koga potiče preuzeti dug) i prigovore koje novi dužnik ima prema
poveriocu;

• ne može isticati prigovore koji

potiču iz njegovog odnosa sa prethodnim dužnikom;

• ne odgovara za nenaplaćene kamate koje su dospele pre preuzimanja.



stari dužnik

se oslobađa obaveze, osim ako je novi dužnik (preuzimalac) insolventan

tj. prezadužen, a poverilac za to nije znao niti je mogao znati (iako je dao pristanak na
preuzimanje duga) – tada obaveza starog dužnika ne prestaje, već preuzimanje duga
ima dejstvo ugovora o pristupanju duga;



ukoliko su uz potraživanje postojala i

sporedna prava

, ona ostaju i dalje – lična

obezbedjenja potraživanja od strane trećih lica (jemstvo ili zaloga), moraju se ponovo
dati, inače se gase prema novom dužniku.

Pristupanje dugu i preuzimanje ispunjena

3) Preuzimanje ispunjenja

se zaključuje (

ugovorom

)

između dužnika i trećeg lica

kojim se treće lice obavezuje dužniku da će ispuniti obavezu prema poveriocu, pri
čemu se dužnik ne oslobađa obaveze prema poveriocu.

Treće lice

odgovara dužniku

ako blagovremeno ne ispuni obavezu poverioca, i samo

dužnik može zahtevati od trećeg lica da ispuni njegovu obavezu.

Poverilac

nema nikakvo pravo prema trećem licu

, već samo prema dužniku, jer treće

lice nije preuzelo dug, niti pristupilo dugu.

4) Pristupanje dugu

se zaključuje (

ugovorom

)

između poverioca i trećeg lica

, pri čemu

se treće lice obavezuje poveriocu da će ispuniti njegovo potraživanje od dužnika.
Dužnik se ne oslobađa obaveze prema poveriocu, a treće lice stupa u obavezu pored
dužnika.

Odgovornost koja se ne može ograničiti ili isključiti ugovorom o pristupanju dugu

– Kada na neko lice pređe imovina drugog lica ono odgovara za

dugove koji se odnose

na tu imovinu

, solidarno sa dotadašnjim imaocem imovine, ali samo do vrednosti aktivne

imovine koja je na njega preneta.

Docnja dužnika i poverioca

Docnja –

Učesnici OO dolaze u docnju kada ne preduzmu blagovremeno radnju koja se

od njih očekuje.

Docnja dužnika

–