UVOD:
Makroekonomski agregati su sve ekonomske veličine u jednoj nacionalnoj privredi koje
izražavaju resurse i rezultate. Pod resursima se podrazumijeva: veličina fiksnog kapitala,
raspoloživi prirodni resursi, broj preduzeća, broj domaćinstava/stanovnika, broj
zaposlenih/nezaposlenih.
Pod rezultatima se podrazumijeva: proizvodi i usluge-društveni bruto poizvod, društveni
proizvod i nacionalni dohodak sa njihovim javnim komponentama-lična, javna potrošnja,
investicije, izvoz.
Analiza društvene proizvodnje koja se obavlja u određenoj društvenoj zajednici nije moguća bez
izražavanja rezultata proizvodnje. Pošto je rezultat pojedinačnog procesa neki određeni
proizvod, ako se sagledavaju svi pojedinačni procesi kao jedinstveni proces proizvodnje čitave
jedne zajednice, onda se rezultat procesa proizvodnje u nekom vremenskom periodu, obično u
toku jedne godine, naziva društveni bruto proizvod. Društveni bruto proizvod se može izraziti
naturalno (metrima tkanine, litrima ulja, tonama uglja i sl.) i vrijednosno (u novcu). Naturalno
izražavanje je moguće jedino kada se radi o jednoj vrsti proizvoda. Pošto društveni bruto
proizvod sačinjavaju proizvodi različitih vrsta, to se u svom ukupnom iznosu društveni bruto
proizvod može izraziti vrijednosno. Ukupan društveni bruto proizvod izračunava se tako što se
sabiraju vrijednosti svih proizvoda (materijalna dobra i proizvodnih usluga) koje proizvode
različiti proizvođači jedne države u toku godine.
Društveni bruto proizvod nije realan pokazatelj rezultata proizvodnje, zato što se neki proizvodi
više puta obračunavaju u ukupnoj vrijednosti društveno bruto proizvoda. Posljedica razvijene
društvene podjele rada jeste da se veza između proizvođača različitih grana uspostavljaju na
tržištu
.
Dešava se da proizvod jednog preduzeća ulazi u vrijednost proizvoda drugog preduzeća.
Na primjer, šumsko gazdinstvo siječe drva
i prodaje pilani koja od drveta
pravi daske i prodaje
preduzeću koje proizvodi nameštaj. Vrijednost drveta je ušla u sastav daske da bi se na kraju
vrijednost daske našla u izrađenom nameštaju.
POJAM DRUŠTVENOG BRUTO PROIZVODA
Bruto društveni proizvod je agregat koji pokazuje novčanu vrijednost ukupnih dobara i usluga
proizvedenih u toku jedne godine. Društveni bruto proizvod se može meriti u stvarnim(tekućim)
cijenama, kada se dobija nominalni bruto društveni proizvod.
Društveni bruto proizvod predstavlja ukupno proizvedenu količinu materijalnih dobara i
proizvodnih usluga u jednoj društvenoj zajednici (državi) u određenom vremenskom periodu
(na primer, u godinu dana). U ovoj veličini isti iznosi vrijednosti se više puta obračunavaju. Da bi
se to izbjeglo koristi se druga ekonomska kategorija koja se naziva društveni proizvod.
Društveni bruto proizvod je jedan od najvažnijih makroekonomskih agregata. Njegova analitička
vrijednost je mnogostruka. U društvenom bruto proizvodu se najpotpunije odražava uspjeh i
efikasnost privređivanja uopšte. To je veličina od koje zavisi mogućnost obnavljanja proizvodnje
i zadovoljenje potreba.
Društveni bruto proizvod izražava ukupan rezultat društvene proizvodnje u datom vremenskom
periodu. Porast društveno bruto proizvoda u toku jedne godine pokazuje dinamiku privrednog
rasta i razvoja jedne zemlje i izražava se preko stope privrednog rasta.
Društveni bruto proizvod možemo posmatrati sa raznih aspekata i tada govorimo o strukturi
(sastavnim dijelovima) društvenog bruto proizvoda. Tako ga možemo posmatrati sa stanovišta
udjela pojedinačnih oblasti i grana privrede koje učestvuju u njihovom formiranju. U koliko je
zemlja razvijenija, utoliko u stvaranju njenog društvenog bruto proizvoda više učestvuju
sekundarne grane i tercijarne djelatnosti (uslužni sektor) a manje primarne delatnosti
(poljoprivreda, šumarstvo), i obrnuto.
Danas u stvaranju društvenog bruto proizvoda sve više učestvuju znanje i sposobnost (nauka),
što se naziva kvartalnim sektorom ili u njegovom okviru informatika (informatično društvo).
Zatim društveni bruto proizvod možemo posmatrati sa stanovišta vlasničke strukture i tada
govorimo o društvenom (državnom) i privatnom sektoru stvaranja društveno bruto proizvoda.
NAMJENSKA (FUNKCIONALNA) RASPODJELA DRUŠTVENOG BRUTO PROIZVODA
Materijalna struktura društvenog bruto proizvoda-jedan dio se koristi u proizvodnoj potrošnji
kao sredstvo za proizvodnju (SP), a drugi dio u ličnoj potrošnji kao predmet lične potrošnje
(PLPt). Dakle, namjensku strukturu društvenog bruto proizvoda čini nadoknada utrošenih
sredstava za proizvodnju, u šta spada nadoknada utošenih sredstava za rad-amortizacija (Am) i
vrijednost utrošenih predmeta rad (MT), sredstva za proširenu reprodukciju (FA), što služi za
kupovinu dodatnih sredstava za proizvodnju i dodatnih sredstava za ličnu potrošnju i fond lične
potrošnje (FLP), što služi za kupovinu sredstava lične potrošnje. To se može prikazati na slijedeći
način:
DBP=AM+MT+ND
DBP=AM+MT+FA+FLP
AM+MT+FA-sredstva za p roizvodnju,
FLP- fond lične potrošnje.
FAKTORI KOJI ODREĐUJU OBIM DRUŠTVENOG BRUTO PTOIZVODA
