Takse i njihova klasifikacija
Prikupljajući materijale i literaturu za izradu seminarskog rada, shvatila sam da je
znanje o ovim oblicima finansijskih instrumenata, vrlo oskudno: sami termini bili su
mi poznati, ali pojedine njihove osnovne karakteristike i značaj u finansiranju javnih
potreba bili su mi nepoznati . Kao i većini ljudi, bilo mi je sasvim normalno da pri
zahtevu za izradu pojedinih dokumenata platimo određenu naknadu, a da se pri tom
nismo zapitali zašto je to tako.
Moje mišljenje je da su naši građani uopšte, premalo upućeni u funkcionisanje
celokupnog poreznog sistema: pomirili su se sa činjenicom da poreze i takse kao
najvažniji fiskalitet, moraju plaćati, jer “
Sami čisti ludak može verovati da bi jedna
normalna država i dan danas mogla funkcionisati bez poreza
” . Trebalo bi ih više
zanimati kako država raspoređuje prikupljena sredstva od različitih taksi i naknada, a
ne bez razmišljanja uplaćivati potrebno i žaliti se poznatom rečenicom kako ih država
samo pljačka.
I TAKSE – POJAM, KARAKTERISTIKE, VISINE I
NAPLATA
1.1. RAZVOJ, POJAM I KARAKTERISTIKE TAKSA
Takse su kao oblik prikupljanja prihoda države poznate već i u robovlasničkim (npr. u
Rimu, Atini i drugim), antičkim, kao i u feudalnim državama. Tako su se u mnogim
robovlasničkim državama naplaćivale sudske takse, takse za pristup hramovima gde
se prinosila žrtva bogovima, takse za upotrebu vode i sl. Plaćanje taksi u feudalnoj
državi i opseg obaveze zavisio je od same snage vladara. Takse su se naplaćivale za
usluge koje su državni organi činili fizičkim osobama, građanima. Iznos ubran kao
taksa, u pravilu je bio prihod onog državnog službenika koji je građaninu izvršio
traženu uslugu. Tako se javio i naziv za tu vrstu taksi: činovnička ili službenička
taksa. Država, odnosno vladar, ostvarivali su značajne prihode prodajom činovničkih
ili drugih mesta, a visina naknade za to mesto utvrđivala se zavisno od očekivane
koristi koju je pojedino mesto (položaj) imalo za osobu koja je od države (vladara) to
mesto kupila.
Međutim, kapitalističke, socijalističke i postsocijalističke države sve više napuštaju
takse i zamenjuju ih porezima. Osnovni razlog navedene pojave leži, po mišljenju
mnogih teoretičara, u neelastičnoj i izraženoj neizdašnosti taksa kao javnih prihoda.
Naime, iskustvo je nedvosmisleno pokazalo da su porezi daleko izdašniji i sposobniji
da se prilagode konjukturnim privrednim kretanjima
Tzv. činovničke takse zamenile su takse koje su postale prihod državnog proračuna i
one su stvorile uslove za razvoj dobro organizovane, nezavisne i nekorumpirane
uprave i sudstva jedne države. Danas je taksena obveza povezana sa razvojem državne
uprave.
Povećanjem kruga poreskih obveznika, broja poreskih oblika i poreskog tereta, udeo
prihoda naplatom taksi u ukupnim prihodima države sve se više smanjuje.
“Takse su javni prihodi koje država i njeni organi primaju kao protivnaknadu od
pojedinaca i grupa za učinjene usluge svojih organa i ustanova.”
U finansijskoj teoriji pod taksama se podrazumevaju prihodi koji predstavljaju
novčani ekvivalent za usluge koje čine javni organ ili druga javna – pravna tela
fizičkim ili pravnim licima.
Taksa je poreski prihod koji se naplaćuje, ne da pokrije opšte državne rashode, nego
da posluži da se podmire troškovi prouzrokovani radnjom javnih organa prilikom
pružanja konkretnih usluga zainteresovanoj strani.
Iako u različitim poreskim sastavima postoje različiti principi prikupljanja te vrste
javnih prihoda, neke zajedničke karakteristike koje javni prihod mora imati da bi se
nazivao taksom su:
• takse su protivnaknada za uslugu koju država čini obvezniku, što znači da obveznik
plaća taksu samo ako je zatražio neku intektualnu (apstraktnu, nematerijalnu) uslugu
(bilo da je ona slobodno izabrana od obveznika ili mu je nametnuta propisima
nadležnog tela);
• pri plaćanju takse primjenjuje se teritorijalno načelo, što znači da obaveza plaćanja
nije ograničena samo na državljane zemlje koja uvodi tu obvezu;
• u plaćanju takse prisutan je element prisile, jer je obvezu i visinu plaćanja te obveze
utvrdio državni organ, jer se neka prava ili činidbe mogu ostvariti samo nakon što
obveznik pokrene propisani postupak i što će se nepodmirena obaveza naplatiti
prisilno.
Međutim za razliku od poreza, koji predstavljaju obavezna davanja «koja država ubira
silom svog fiskalnog suvereniteta», prilikom plaćanja taksi, osoba slobodno odlučuje
koju će uslugu i za koju vrednost traži. Kod poreza ne postoji direktna protivnaknada,
s obzirom na to da služe za finansiranje opštih potreba. Istina, postoje takve specifične
takse koje se moraju platiti, mada se ne želi koristiti usluga, npr. takse koje se plaćaju
pri korišćenju puteva ( drumarina, putarina i sl.). Zato se slobodno može reći da takse
karakteriše i dobrovoljnost.
organizacija. Kao primer možemo uzeti rešenje doneto povodom zahteva taksenog
obveznika kojim se stiče pravo obavljanja ugostiteljske delatnosti, pri čemu visina
takse zavisi od toga da li se rešenje donosi za obavljanje tih usluga u restoranu, bifeu,
baru ili disko-klubu i sl., jer postoji razlika u koristi koju će obveznik imati od rada
državnog organa u svakom od navedenih primera.
• Visina takse zavisiće i od toga je li učinjena usluga od isključivog interesa i koristi
samo za tražitelja usluge ili postoji opšti interes da se određena tražena usluga obavi.
U tom slučaju celi iznos troškova ili jedan njegov deo preuzima na sebe društvo koje
je zainteresovano da se radnja obavi. npr. za prijavu ispita student plaća mali iznos
takse, mada su troškovi ispita daleko veći, ali država preuzima na sebe deo troškova i
podmiruje ih iz opšte mase naplaćenih javnih prihoda; to znači da društvo ima koristi
od učinjene usluge, pa je zbog toga i visina takse znatno niža; javni interes može biti
tako naglašen da zakonodavac može predvideti potpuno oslobođenje od plaćanja takse
odnosno tu je ugrađen princip » što je veći javni interes, to je taksa niža «.
• Ponekad je visina takse mnogo viša od troškova koji nastanu da bi se usluga izvršila
ili pak je iznos takse utvrđen nezavisno od koristi koju tražitelj usluge ima od te
usluge. Takvim regulisanjem visine takse želi se ili sprečiti, ili ograničiti traženje
određenih usluga od državnih organa; tako se taksa u sudskom sporu određuje prema
vrednosti spora, prema trajanju, prema broju akta i sl.; visina taksene obaveze u ovom
i sličnim slučajevima treba da onemogući preterani broj korišćenja takvih usluga; to je
tzv. preventivno delovanje takse, najčešće u sudskim sporovima.
1.3. NAPLATA TAKSE
Nezavisno od vrste takse one se u pravilu plaćaju unapred. Dok taksa nije uredno
plaćena, državni i drugi nadležni organi neće ni pristupiti radu da izvrše zahtev
obveznika.
Smatra se da je taksa plaćena kada je taksena marka, prikupljena na odgovarajućem
dokumentu i na propisan način poništena. Ako se taksa naplaćuje u novcu, smatra se
da je plaćena kada je obveznik uplatio utvrđen iznos. Plaćanje takse u novcu
primenjuje se onda kada je ona vrlo visoka (npr. kod sudova ili za usluge nekih
državnih organa - diplomatskih i konzularnih organa, carinarnica i sl.).
Poništavanje taksene marke zalepljene na računu obavlja organ nadležan za primanje
računa, a u ostalim slučajevima organ koji donosi ili uručuje stranci rešenje ili druge
isprave, odnosno koje obavlja radnje za koje se naplaćuje taksa.
Iz svega navedenog može se zaključiti da se plaćanje takse može vršiti na dva načina:
