JAVNE FINANSIJE
1. Pojam javnih finansija
Definicija: naučna disciplina koja se bavi finasijskom delatnošću države radi zadovoljavanja
određenih javnih i drugih javno-pravnih potreba i obezbeđivanjem sredstava za njihovo
finansiranje.
Javne finansije su deo opštih finansija, zajedno sa monetarnim, poslovnim i međunarodnim
finansijama.
Komponente javnih finansija:
Javni prihodi (uglavnom prinudnog karaktera),
Javni rashodi.
2. Predmet i metod javnih finansija
Predmet proučavanja:
Finansiranje delatnosti države i drugih javno-pravnih tela,
Budžet i druge institucije za finansiranje javnih rashoda (npr. fondovi obaveznog socijalnog
osiguranja),
Fenomen fiskalnog federalizma (ogleda se u posebnim finansijskim odnosima između raznih
nivoa vlasti u pogledu raspodele, podjednako javnih rashoda i javnih prihoda).
Metod javnih finansija:
Dva su pristupa proučavanju:
Normativni
( javne finansije na osnovu ekonomske analize treba da zaključe od koga se
prikupljaju sredstva i kako ona treba da se raspodele),
Pozitivni
(javne finasije istražuju kakve efekte prikupljanje i raspodela sredstava imaju na
fizička i pravna lica).
Metodi koji se primenjuju u izučavanju javnih finansija su tipični za ekonomske nauke, prilagođeni
specifičnostima i potrebama javnih finansija.
Sledeći su metodi:
A) Opšti ( analiza ( i to: raščlanivanje i upoređivanje), sinteza, indukcija, dedukcija),
B) Posredni (ekonometrijski – bilansni metod, tj.javni prihodi se međusobno
usaglašavaju i bilansiraju; statistički).
3. Odnos javnih finansija i drugih naučnih disciplina
Od XIX veka, ova naučna disciplina je samostalna iako ima jake veze sa ostalim ekonomskim, kao
i pravnim disciplinama.
Poseban odnos ima sa sledećim disciplinama:
Kreditno.monetarnim, poslovnim i bankarskim finansijama,
Ekonomskom politikom,
Ustavnim pravom,
Finansijskim pravom koje putem pravnih propisa određuje prikupljanje i trošenje sredstava,
Upravnim pravom.
4. Fiskalno opterećenje
Pokazuje koliko je učešće javnih prihoda i rashoda u društvenom proizvodu (ukupno proizvedena
roba i usluge u toku 1 god.) u toku kalendarske godine.
Fiskalno opterećenje je potrebno utvrđivati preko javnih prihoda, iz sledećih razloga:
Javni rashodi se višestruku iskazuju kada nije moguće isključiti transfena davanja
(obvezniku se vraća deo javnih prihoda),
Javni rashodi se finansiraju i prihodima koji nemaju prinudni karakter.
Fiskalno opterećenje se meri preko
koeficijenta fiskalnog opterećenja:
F
o
= (S
d
/D
p
)x100
S
d
– suma svih fiskalnih javnih prihoda,
D
p
– društveni proizvod.
F
o
– se iskazuje u procentima.
•
Fiskalno opterećenje može biti:
1)
Globalno
– kada se posmatra za celu nacionalnu privredu i za čitavu kalendarsku godinu;
utvrđuje se kao odnos ukupnih fiskalnih javnih prihoda i ukupnog društvenog prozvoda u jednoj
zemlji u jednoj kalendarskoj godini;
2)
Parcijalno
– kada se posmatra kao konkretan fiskalni teret nacionalne privrede, grane,
grupacije, regiona, privrednog društva ili pojedinaca u određenom vremenskom periodu.
Parcijalno fiskalno opterećenje se, dalje deli na:
Iskazano kroz odnoz pojedinačnog javnog prihoda i BDP,
Odnos između D
p
ostvarenom u konkretnom regionu i javnih prihoda naplaćenih na teritoriji
tog regiona,
Nivo opterećenja konkretnog poreskog obveznika, u periodu od godinu dana. U odnosu na
to, da li je u pitanju fizičko i pravno lice definiše se na sledeći način:
a)
Pravno lice –
odnos između prihoda i javnih prihoda, koje je, ono, platilo,
b)
Fizičko lice
– odnos između dohodka i javnih prihoda koje je to lice platilo.
5. Pojam i suština javnih prihoda
Javni prihodi su elementi same finansijske delatnosti uzajamnim vezama jedinica, na osnovu
njihovog sporazuma (transfer), koja povećava neto imovinu države, na svim nivoima vlasti.
Razmena,
Transfer.
Vrste javnih prihoda:
Porezi,
Doprinosi,
Takse,
Naknade za korišćenje dobara od opšteg interesa,
Samodoprinos,
Donacije i transferi,
Drugi javni prihodi.
Karakter javnih prihod:
Ubiraju se u novcu,
Redovnost u ubiranju,
8. PORESKA TERMINOLOGIJA
Poreski pravni odnos se sastoji od dva elementa:
a) Poreski imovinski odnos (obaveza plaćanja poreza – poreskog duga),
b) Poreski upravni odnos ( u kojem se obveznik obavezuje na: činjenje – npr. podnošenje
poreske prijave, nečinjenje i trpljenje).
U poreskom pravnom odnosu se javljaju dve strane:
Aktivna strana (poreski poverilac),
Pasivna strana (poreski dužnik).
U poreskoj terminologiji se, najčešće, sreću sledeći pojmovi:
1.
Poreski obveznik
: lice koje je, po zakonu, obavezno da plati porez.
2.
Poreski platac
: lice koje je, po zakonu, dužno da obračuna porez i po odbitku, isti uplati
(npr. poslodavac, kod poreza na zarade).
3.
Poreski destinar
: lice, čiju ekonomsku snagu pogađa porez, tj. onaj koji snosi poreski teret
(npr. krajnji kupac kod PDV).
4.
Poreski posrednik
: lice, koje, po nalogu obveznika, prenosi sredstva na račun poreske
uprave (npr. banka, po nalogu građana ili pravnog lica).
5.
Poreska vlast
:političko-teritorijalna jedinica koja ima pravo da uvede poresku obavezu i
finansijske organe koji vrše razrez i naplatu poreza.
6.
Poreska sposobnost
: ekonomska mogućnost za plaćanje poreza. Zavisi od visine
dohotka poreskog obveznika i veličine njegove imovine
7.
Poreski izvor
čine sva ona dobra koja pripadaju poreskom obvezniku i iz kojih on plaća
porez. Izvor plaćanja poreza može biti prihod, dohodak i imovina. Oporezivanjem se
zahvata samo deo prihoda, odnosno dohodka, a u retkim slučajevima poreska obaveza se
podmiruje iz imovine.
8.
Poreski objekt (predmet)
:
određene činjenice , pokretne ili nepokretne stvari, iznos novca,
pravno-ekonomske transakcije koje čine osnovu za uvođenje poreza, tj. činjenice, koje,
kada se dogode u realnom životu, dovode do nastanka poreske obaveze.
9.
Poreska osnovica
je kvalitativna i kvantitativna konkretizacija poreskog objekta (veličina ili
vrednost za utvrđivanje poreske obaveze).
10.
Poreska stopa
je deo osnovice koji poreski obveznik izdvaja i plaća na ime poreza.
Poreska stopa se utvrđuje po pravilu, u procentu od poreske osnovice.
Poreske stope mogu biti:
proporcionalne, (stopa ostaje uvek ista)
progresivne, (sa porastom poreske osnovice rastu i stope)
progresivne (sa porastom poreske osnovice, opadaju stope).
11.
Poreska tarifa
je sistematski pregled i spisak poreskih jedinica i poreskih stopa sastavljen
za izvestan broj predmeta koji se oporezuju na isti način. Tako u praksi imamo tarifu poreza
na promet, trošarinsku tarifu, carinsku tarifu i td.
12.
Poreske olakšice:
određeni ustupci koje čini država, u pogledu: poreskog obveznika,
poreske osnovice, poreske stope i iznosa poreskog duga (npr. poreski krediti).
U odnosu na osnovicu, najvažnije olakšice su:
a)
Izuzimanja
(određeni prihod se izuzima od oporezivanja),
b)
Odbici
(određeni iznos se oduzima od prihoda, da bi se došlo do osnovice (npr.
egzistencijalni minimum, kod oporezivanja zarada)).
