SADRŽAJ
1. UVOD....................................................................................................................1
2. PRINCIPI TRGOVANJA NA FINANSIJSKOJ BERZI......................................3
3. PRIMARNO TRGOVANJE HARTIJAMA OD VREDNOSTI NA
FINANSIJSKOJ BERZI........................................................................................9
3.1.
Metod proporcionalne prodaje...................................................................9
3.2.
Metod kontinuirane prodaje.......................................................................9
3.3.
Metod visestruke cene.............................................................................10
4. SEKUNDARNO TRGOVANJE HARTIJAMA OD VREDNOSTI NA
FINANSIJSKOJ BERZI......................................................................................11
4.1.
Metod preovladjujuce cene......................................................................11
4.2.
Metod kontinuiranog trgovanja...............................................................12
4.3.
Metod minimalne cene............................................................................13
4.4.
Metod blok trgovanja...............................................................................14
5. VRSTE NALOGA ZA TRGOVANJE NA FINANSIJSKOJ BERZI.................15
6. ZAKLJUCIVANJE BERZANSKIH TRANSAKCIJA.......................................18
7. AUKCIJE NA FINANSIJSKOJ BERZI.............................................................20
8. PRIMER TRGOVANJA NA FINANSIJSKOJ BERZI......................................21
9. ZAKLJUCAK .....................................................................................................22
10. LITERATURA...................................................................................................24
1
Principi i metodi trgovanja na finansijskoj berzi
1
1. UVOD
Berza kao specifičan oblik tržista datira još iz vremena kada su se ljudi okupljali na
pijacama, trgovima, sajmovima, pazarima (bazarima), vašarima i drugim mestima, a sve
u cilju obavljanja trgovine sa različitim oblicima robe. Mnoge države i narodi su
doživljavali snažan privredni razvoj i uspon upravo usled razvoja trgovine. Jedna od
inovacija koju su uveli trgovci tog doba, a koja se kasnije ispostavila kao posebno
značajna za razvoj berzi, jeste donošenje uzoraka i mustri umesto robe. Prvi uzorci sa
kojima se trgovalo odnosili su se na: lukovice lala (tulipana), pasulj, suve šljive,
mesnatu slaninu i sl. Na bazi razgledanja uzoraka i mustri, počeli su da zaključuju
različite vrste poslova, a isporuka bi sledila kasnije, nakon ugovaranja poslova.
Naziv berza se vezuje za jednu flamansku porodicu koja je živela u belgijskom gradu
Brižu i koja se skraćeno prezivala van der Beurse. Na ulazu u njihovu kuću nalazio se
natpis – Hotel des Beursen i porodični grb na kome su se nalazile tri vreće sa novcem
isklesane na zidu. Kese sa novcem se na engleskom kažu – purses, na latinskom burse,
tako da je taj termin ostao sinonim za mesta okupljanja trgovaca.
Prve organizovane berze, sa redovnim sastancima javljaju se u XV veku. Smatra se da
je prva berza osnovana u belgijskom gradu Anversu 1460. godine. Robne berze u Parizu
i Londonu su osnovane 1563. godine, a u Njujorku 1796. godine, da bi se ista 1817.
godine preselila u zgradu Wall Street 40.
Na osnovu Zakona o javnim berzama Kraljevine Srbije iz 1886. godine osnovana je
Beogradska berza (prva berza na Balkanu) 1894. godine. To je bila berza mešovitog tipa
na kojim se trgovalo valutama, devizama, efektima, zlatom i produktima.
Pored ovog formiranja berzi u institucionalnom smislu, paralelno su tekli tokovi
kreiranja predmeta trgovanja. Tako su prve emisije „akcija” nastale polovinom XVI
veka, kada su se prikupljala sredstva za trgovačke ekspedicije. Firme su umesto
uzimanja kredita, emitovale potvrde i tako prikupljale novac za sprovođenje skupih
putovanja. Time su kupci potvrda postali i vlasnici robe koja treba da bude predmet
trgovanja, a sa njom i svih rizika i benefita koje putovanje i trgovina donosi.
Terminske transakcije su zabeležene još na glinenim pločicama, odnosno obaveza jedne
strane da svoje dugovanje namiri određenom robom u nekom budućem periodu. U
trenutku kada je poverilac, posednik dokumenta o budućoj isporuci robe, preprodao taj
dokument da bi zaradio na razlici u ceni, dobili smo i prvi posao koji bi se mogao
nazvati berzanskom špekulacijom.
Razlozi nastanka institucije berze najbolje se mogu sagledati ako se isprati razvoj
elemenata berzanskog poslovanja. Jedan od osnovnih jeste prikupljanje manjih suma
kapitala koje su se nalazile u više ruku, kako bi se ta sredstva koncentrisala radi
finansiranja skupih projekata. Drugi bitan element jeste premošćavanje vremenskog
perioda od ulaganja do profitiranja, što se često u literaturi označava kao kapitalizacija
očekivanja. Odnosno, mogućnost prodaje hartija od vrednosti pre nego ona dospe na
realizaciju.
Pravila ponašanja u trgovini, kao krucijalan uslov berze, su u vidu običajnog prava
postojala otkada i sama trgovina, ali su se prvi pisani dokazi pojavili u starom Rimu.
Upravo ta pravila unose u organizovano trgovanje dva principa, koja su i danas
3
Principi i metodi trgovanja na finansijskoj berzi
3
2. PRINCIPI TRGOVANJA NA FINANSIJSKOJ BERZI
Berza je regulisano i organizovano sekundarno tržište hartija od vrednosti, sa strogo
utvrđenim pravilima trgovanja, opštim kriterijumima za prihvatanje hartija od vrednosti
kojima će se trgovati, kao i kriterijumima za prijem u članstvo berze. Iz ovakvog
definisanja berze, proizilazi da je reč o instituciji koja organizuje proces trgovanja,
standardizuje predmet trgovanja i određuje način trgovanja.
Berza ne utvrđuje cenu hartija od vrednosti kojima se na toj berzi trguje, već određuje
pravila odvijanja aukcije na kojoj se slobodnim susretanjem ponude i tražnje u
određenom trenutku utvrđuje cena hartije od vrednosti. U donošenju pravila poslovanja
berze su samostalne, kao i u kontroli njihove primene i sankcionisanju prekršilaca.
Posao sankcionisanja je delatnost posebnih berzanskih sudova - arbitraža.
Sama organizacija berze je formirana po šemi koncentričnih krugova u cijem centru se
nalazi sama berza sa svojim službama, pratećim organizacijama i institucijama, koje
predstavljaju ključni mehanizam berzanskog trgovanja. Na velikom broju berzi postoji
tačno propisan broj mesta, za pomenute učesnike, koji se zakupljuje na godišnjem
nivou. To su boksevi iz kojih broker komunicira sa svojom brokerskom kućom. Na
parketu se nalaze i pultovi i tačno se zna kojom se hartijom ili predmetom trgovanja
trguje za kojim pultom, što rezultuje bržom i jednostavnijom realizacijom poslova. Oko
centra se nalazi krug ovlašćenih posrednika (brokeri, koji mogu nastupati: a) u svoje
ime a za račun svojih klijenata, b) u ime i za račun svojih klijenata; i dileri, koji
nastupaju: a) u svoje ime a za račun svojih klijenata, b) u ime i za račun svojih klijenata,
c) u svoje ime i za svoj račun). Jedino oni imaju pravo zaključivanja poslova na berzi, a
svi ostali koji žele da trguju moraju to činiti preko njih.
Sa svakim narednim krugom opada stepen ovlašćenja u odnosu na berzansku trgovinu.
Prvi, u drugom krugu trgovanja oko berzanskog centra, se nalaze opet berzanski
posrednici, ali bez prava pristupa zvaničnoj berzanskoj trgovini. Učesnici u drugom
krugu služe kao veza šireg tržišta sa ovlašćenim učesnicima na berzanskom parketu.
Treći, po redu, su savetnici za investiranje u terminske ugovore, a četvrti, firme koje
upravljaju otvorenim računima za investiranje. Sa druge strane ovog lanca nalaze se
krajnji potrošači i primarni proizvođači kojima berza donosi slične pogodnosti u
poslovanju.
Funkcije berze
, koje se ostvaruju kroz njene službe, dovode nas do institucionalne
postavke berze, koji je označava kao sam centar sistema, pa u tom smislu možemo
govoriti o četiri ključne funkcije berze:
1. Listing,
2. Trgovanje,
3. Kliring i saldiranje,
4. Informisanje.
Listing
, se odnosi na prijem i razvrstavanje hartija od vrednosti na različite nivoe
trzišta, koja su na toj berzi organizovana, prati stalno izvršenje uslova pod kojima je
hartija primljena na berzi kao i ispunjenje obaveza koje emitentima propisuje berza.
Uslovi koji se traže za prijem efekata u berzanski promet mogu da se podele u dve
grupe. Jedni se tiču izdavaoca, a drugi se odnose na efekte. Što se tiče izdavaoca, on
4
Principi i metodi trgovanja na finansijskoj berzi
4
mora da bude osnovan u skladu sa zakonom, da raspolaže sa odgovarajućim kapitalom,
da podnese bilansne pokazatelje o svom poslovanju tokom propisanog minimalnog
broja godina. Efekti moraju da budu izdati u skladu sa propisima što se dokazuje
podnošenjem odluke o izdavanju, kao i odluke nadležnog organa o odobrenju izdavanja;
vrednost emisije mora da se kreće u visini minimalno propisanog iznosa; efekti treba da
budu rasprostranjeni među stanovništvom u dovoljnom broju; izdavalac mora da objavi
propisane podatke o sebi i hartijama, kako bi ulagačima omogućio da steknu potpunu i
istinitu predstavu o njihovoj vrednosti. Ispunjenost uslova u pogledu izdavaoca ne traži
se kada prijem u kotaciju traži javnopravno lice, za hartije koje je ono izdalo. To mogu
da budu: država, teritorijalno-političke jedinice, poludržavne ustanove i međunarodne
organizacije. To se obrazlaže činjenicom da se država kao i ostali javnopravni
izdavaoci, smatraju najsigurnijim dužnicima i platišama.
Trgovanje
, je organizacioni deo berze u kome se odvija osnovna berzanska aktivnost, a
to je prikupljanje naloga ponude i tražnje, uparivanje ponude i tražnje, te zaključivanje
poslova. I ovaj deo berzanskih aktivnosti mora biti formalizovan i standardizovan, pa se
iz tih razloga kreiraju specifični berzanski instrumenti - obrasci. „Berza mora da
uspostavi i mehanizam poslovanja koji će pružiti dodatnu sigurnost učesnicima. Ta
zaštita se odnosi na tržišne oscilacije, do kojih može da dođe usled raznih netržišnih
kretanja, kao što su vanredne prilike, od klimatskih (suša, poplava) do političkih
(predizborne aktivnosti). Tu u funkciju trgovanja stupa, pored ponude i tražnje,
intervent. Njegova se uloga sastoji u tome da kupuje onda kada svi drugi prodaju i tako
čuva cene od naglog i preteranog pada, te da prodaje onda kada svi kupuju, da bi
sačuvao cene od preteranog rasta.
1
”
Kliring i saldiranje
se odnose na
postupke u Centralnom registru posle zaključenja
transakcije na berzi. Kliring je utvrđivanje obaveza i potraživanja po osnovu hartija od
vrednosti i novčanih sredstava između učesnika na organizovanom tržištu u vezi
poslova sa hartijama od vrednosti. Saldiranje je izvršenje obaveza između učesnika na
finansijskom tržištu prenosom hartija od vrednosti i novčanih sredstava po osnovu
poslova sa hartijama od vrednosti. U ovoj fazi se vrše razne knjigovodstvene operacije,
različitog stepena automatizacije, čiji je krajnji rezultat registracija transfera vlasništva.
Tada se ciklus ponovo prenosi van berze u odbračunsku (klirinšku) instituciju.
Informisanje
ima osnovnu funkciju da u što kraćem vremenu, na jasan i standardizovan
način, omogući da svi podaci koji su za određeni predmet trgovanja značajni, dopru do
šireg kruga zainteresovanih klijenata. „Širenje informacija kreće se po šemi koja je
istovetna sa šemom pristupa berzi i trgovanja na njoj. Najširi krug predstavlja tržište u
celini i berza za ovaj segment obrađuje i prezentira samo osnovne podatke, koji se
odnose na količine i cenu određenih predmeta trgovine. Ovo je neophodno zbog toga
što su cene koje se formiraju na berzi reperne cene za određene predmete trgovanja,
prema kojima se ravnaju svi koji dolaze u dodir sa tim hartijama od vrednosti i robama.
Ovu delatnost berza organizuje kroz redovne dnevne izveštaje koji se objavljuju preko
novinskih kuća. Sledeći nivo predstavljaju klijenti posrednika, kojima berza treba da
čini dostupnim sve podatke vezane za one predmete trgovanja, sa kojima su oni
neposredno povezani, bilo kao emitenti ili investitori. Konačno, najuži krug odnosi se
na same članice berze, koje bi trebalo da dobiju podatke o svim predmetima trgovanja i
njihovim emitentima. Više od toga mogu da znaju službenici berze i organi države
1
Erić dr Dejan, „Finansijska tržišta i instrumenti” (II izmenjeno i dopunjeno izdanje), Čigoja štampa,
Beogradska bankarska akademija, Beograd, 2007. god., 477. str.
6
Principi i metodi trgovanja na finansijskoj berzi
6
Trgovina na berzi, u ranijem periodu, obavljala se neposrednim odnosom budućih
investitora i berzanskog posrednika, fizičkom razmenom papira za novac. Savremena
trgovina pretpostavlja da investitor koristi račun hartija od vrednosti kod berzanskog
posrednika. Investitor daje instrukciju berzanskom posredniku da kupi ili proda
određeni finansijski instrument, i ova instrukcija se naziva nalog
(Order). Koji će nalog
dati, zavisi od investitora, odnosno od njegove investicione strategije. Najvažniji
elementi naloga su, označavanje hartije od vrednosti koju klijent želi da kupi, cena po
jedinici hartije od vrednosti, broj hartija od vrednosti koje klijent želi da kupi, kao i
vreme trajanja naloga.
Registracija hartija od vrednosti i dobijanje dozvole za prodaju, odnosno kotacija istih na
berzi i u okviru zvaničnog berzanskog tržišta, je postupak koji je definisan u okviru
svake berze. Drugim rečima, formiranje cene po kojoj se finansijski instrument prodaje
ili kupuje na berzi, polazeći od naloga klijenata, zove se
kotacija
. Ovo podrazumeva
upoređivanje naloga za kupovinu ili prodaju, odnosno utvrđivanje ravnotežnog nivoa
ponude i tražnje za određenim finansijskim instrumentom. Cilj ovog postupka je da
potencijalne investitore zaštiti od lažnih informacija koje može plasirati emitent činom
emisije hartije od vrednosti.
Nakon izvršene registracije i izdate dozvole za prodaju, pristupa se uvođenju efekata na
berzu, sto podrazumeva:
utvrđivanje berzanskog kursa,
realizaciju kupoprodajnih naloga po zvaničnom berzanskom kursu i
objavljivanje kursa po kojem se vrši kotacija efekata.
Potrebno je razlikovati berzanski kurs kod prve prodaje efekata (emisioni berzanski
kurs), koji se utvrđuje na osnovu procene ponude i tražnje, od berzanskog kursa kod
druge i svake dalje prodaje koji se formira na osnovu efektivne ponude i tražnje na berzi.
Takođe, postoji razlika između berzanskog kursa jednog efekta i njegove tržišne
vrednosti, koja može biti jednaka kursu, može biti ispod ili iznad kursa. Berzanski kurs
predstavlja odnos ponude i tražnje za konkretnim efektom na tačno utvrđenoj bazi i to
tačno u određeno vreme, a njegova tržišna vrednost je ustvari cena po kojoj se efekat
kupuje i prodaje na svim drugim mestima i na sve druge načine.
Nakon utvrđivanja berzanskog kursa, odnosno kotacije određenog efekta, odgovorno
lice na berzi je obavezno da ovako utvrđen kurs učini javnim. Objavljivanje berzanskog
kursa se vrši u berzanskim biltenima, novinama ili dostavljanjem berzanskog izveštaja
na određeno mesto koje je dostupno javnosti. U današnjim, savremenim uslovima
poslovanja, sve kotacije sa jedne berze se elektronski prenose u zajednički kompjuterski
centar iz koga se vrši dalja distribucija svim zainteresovanim učesnicima – članovima
tog centra.
Nakon što su se prikupili svi nalozi i nakon što su se međusobno uparili, zaključuje se
kupoprodajni posao, o čemu se u sistemu za trgovanje sačinjava elektronska zaključnica.
Sve zaključnice berza dostavlja Centralnom registru
4
elektronskim putem, dok se
brokerima dostavljaju zaključnice u kojima su oni jedna od strana u transakciji. Nakon
potvrđivanja brokera Centralnom registru sledi procedura kliringa i saldiranja.
4
