PORESKI SISTEM i PORESKA POLITIKA
POJAM PORESKOG SISTEMA
Ukupnost svih oblika poreza odnosno javnih prihoda
Porez
predstavlja instrument javnih prihoda kojim država, od subjekata pod svojom poreskom vlašću prinudno
uzima novčana sredstva, bez neposredne protivusluge, u svrhu pokrivanja svojih finansijskih potreba i
postizanja drugih, prvenstveno ekonomskih i socijalnih ciljeva.
Šta mislite,da li je unapred utvrđena svrha za koju će se novac od poreza upotrebiti ?
Opšte karakteristike poreza
su:
1) u njegovoj osnovi leži prinuda;
2) predstavlja davanje bez direktne proivnaknade;
3) nije unapred utvrđena svrha za koju će se upotrebiti;
4) naplaćuje se isključivo u novcu (samo izuzetno u naturi).
Da li mislite da su poreski sistemi od zemlje do zemlje podjednaki?
Razlikuju se!!!
Razvijenosti privrede
Društveno - ekonomskog uređenja
Fleksibilnosti pojedinih poreza
Strukture radne snage
Stepena otvorenosti ekonomije
Da li je tačna konstatacija?
U razvijenim zemljama veće učešće imaju porezi koji pogađaju potrošnju, odnosno porez na promet i
akcize.
a) Da
b) Ne
TAČNO
Društveno ekonomsko uređenje
U zemljama sa
razvijenim trzišnim
privredama
poreski podsticaji su rasprostranjeni i oni su
ekonomske, ekološke ili socijalno-političke prirode.
U
nerazvijenim tržišnim
privredama
propisan je veliki broj različitih poreskih stopa, kao i brojna
poreska oslobođenja. Udeo poreza koji se prikupi od stanovništva uglavnom je beznačajan.
Poreska politika predstavlja značajnu sferu dejstva i komponentu ekonomske politike koja doprinosi
ostvarenju postavljenih ciljeva.
Poreska politika je deo ekonomske i socijalne politike.
Ona obuhvata usklađeno delovanje državnih institucija kroz ubiranje javnih prihoda na raspodelu, razmenu,
potrošnju i proizvodnju u određenom nacionalnom prostoru i vremenu u skladu sa društveno prihvatljivim
ciljevima i zadacima.
Tri bitne funkcije poreske politike, odnosno cilja:
•
Stabilizacioni
•
Alokativni
•
Redistributivni
Stabilizaciona funkcija poreske politike ogleda se u njenom dejstvu na postizanje i očuvanje pune
zaposlenosti, odnosno, na smanjenje nezaposlenosti, zatim stabilnog nivoa cena i uravnoteženog platnog
bilansa zemlje
Alokativna funkcija (cilj) fiskalne politike ogleda se u alokaciji i korišćenju proizvodnih faktora.
Stimulisanje investicione aktivnosti država može postići smanjenjem poreskih stopa na dobit preduzeća
određenih grana, ostavljajući tako njegov veći deo za ulaganje u proširenu reprodukciju.
Redistributivna funkcija se ostvaruje dejstvom instrumenata poreske politike kojim se postiže korekcija
odnosa iz primarne raspodele.
Klasifikacija poreza
Dve ideje o strukturi poreskog sistema
•
Poreski monizam (samo jedan porez)
•
Poreski pluralizam (više poreskih oblika)
Osnovna podela poreskih oblika vrši se na sledeći način:
- Neposredni (direktni) i posredni (indirektni) porezi
- Subjektivni i objektivni porezi
- Analitički i sintetički porezi
- Ad valorem i specifični porezi
- Redovni i vanredni porezi
- Porezi u novcu i naturi
•
Od poreskog objekta treba razlikovati
poreski izvor,
koji čine sva dobra iz kojih poreski obveznik
može platiti porez. To može biti prihod ili imovina obveznika.
Poreska osnovica
predstavlja kvantitativno određen iznos predmeta oporezivanja.
Primenom poreske stope na utvrđenu poresku osnovicu dobija se iznos poreza koji je obveznik dužan da
plati.
Poreska osnovica može biti:
a) stvarna i b) pretpostavljena
Stvarna poreska osnovica
utvrđuje se na osnovu podataka koji odražavaju ekonomsku snagu poreskog
obveznika.
Pretpostavljena poreska osnovica
se utvrđuje na osnovu pretpostavke da je poreski obveznik ostvario,
odnosno mogao ostvariti prihod. Ona se utvrđuje od strane poreskog organa u slučaju kada poreski
obveznik nije podneo poresku prijavu i u slučaju paušalnog oporezivanja.
Visina poreske osnovice
može se utvrditi primenom :
1) direktne metode,
2) indirektne metode,
3) službene metode i
4) parifikacije metoda
•
Direktna metoda
predstavlja postupak kojim se poreska osnovica utvrđuje na bazi podataka koje je
poreski obveznik dostavio poreskom organu.
•
Indirektna metoda
se primenjuje prilikom utvrđivanja poreske osnovice u slučaju kada nadležnom
poreskom organu podatke za utvrđivanje poreske obaveze dostavlja treće lice, a ne sam obveznik.
Na primer, postoji obaveza banaka da dostavljaju podatke o prihodima obveznika na žiro računu, i
sl.
•
Službena metoda
se primenjuje u slučajevima:
1) kada poreski obveznik nije podneo poresku prijavu, iako je bio dužan da to učini;
2) kada je poreski obveznik podneo poresku prijavu, ali poreski organ smatra da su podaci
neverodostojni, i
3) kada ni poreski obveznik, ni treće lice, nisu bili obavezni da dostave podatke za utvrđivanje poreske
obaveze.
•
Metoda parifikacije
se primenjuje u istim slučajevima kada i službena metoda.
Od službene metode razlikuje se po tome što poreski organ ne utvrđuje poresku osnovicu na osnovu
podataka koje je sam prikupio, već na osnovu poređenja sa drugim obveznicima iste delatnosti koji svoju
delatnost obavljaju pod približno istim uslovima.
Poresk
a stop
a
je procentualni iznos poreza u odnosu na fiksnu poresku osnovicu.
Razlikuju se sledeće vrste poreskih stopa:
a) zakonska,
b) prosečna,
c) efektivna,
d) granična i
e) osnovna
•
Zakonska poreska stopa
je ona stopa koja je utvrđena u zakonu o oporezivanju.
•
Visinu
Prosečne poreske stope
, pored zakonske poreske stope, određuju i ostale osobine poreskog
sistema koje utiču na određivanje visine iznosa obračunatog poreza. Ona predstavlja udeo poreza na
dohodak u dohotku koji je predmet oporezivanja.
•
Efektivna ili stvarna poreska stopa
se izračunava kao udeo obračunatog poreza u dohotku pre
oporezivanja.
Osnovica nije korigovan dohodak u skladu sa poreskim propisima, kao kod prosečne poreske stope, već
celokupni ostvareni dohodak.
Efektivna poreska stopa izražava stvarni poreski teret, za razliku od prosečne poreske stope koja taj teret
prikazuje većim, jer isti iznos obračunatog poreza stavlja u odnos s dohotkom umanjenim za poreska
oslobođenja i olakšice.
•
Granična poreska stopa
se primenjuje za oporezivanje dohotka u najvišoj poreskoj jedinici kada se
porez na dohodak obračunava progresivnim stopama.
•
Kod primene progresivnih poreskih stopa dohodak se oporezuje
osnovnom poreskom stopom,
dok
se samo povećani dohodak oporezuje višim stopama.
Kada se pođe od odnosa između kretanja poreske stope i poreske osnovice, poreske stope mogu biti:
a) proporcionalne,
b) progresivne i
c) regresivne
•
Proporcionalne poreske stope
ostaju iste kada se menja poreska osnovica,
tako da je odnos između
osnovice i poreskog duga konstantan.
Pod finansijskom elastičnošću podrazumeva se svojstvo poreza da se prilagođava promenama u javnim
rashodima.
Tako, npr., ako dohodak obveznika opadne, njegova potrošnja duvana, alkoholnih pića i sl. neće opasti, ili će
se vrlo malo smanjivati, jer obveznik se zbog pada dohotka teško lišava stečenih navika, čime se zadržava
obim naplaćenog poreza na promet i akcize na promet ovih proizvoda.
Ukoliko prihodi poreskih obveznika rastu i prate rast javnih rashoda, onda je reč o ekonomskoj elastičnosti, i
država ne mora da menja poreske stope.
To se može videti na primeru poreza na promet, jer kako se povećava obveznikova potrošnja tako rastu i
poreski prihodi, a da pri tom poreska stopa ostaje ista.
Ekonomska poreska načela
Ovu grupu poreskih načela čine:
Princip efikasnosti,
Princip umerenosti poreskog opterećenja,
Princip izbora poreskog izvora,
Princip fleksibilnosti,
Princip stabilnosti poreskog sistema i
Princip identiteta poreskog destinatara i nosioca poreskog tereta.
Princip efikasnosti označava zahtev da porezi budu tako postavljeni da što manje utiču na ekonomske
odluke privrednih subjekata na tržištu.
Uvođenje poreza navodi poreske obveznike da promene svoje ponašanje.
Poreski obveznici preduzimaju mere da umanje svoju poresku obavezu ili da se te obaveze potpuno
oslobode.
Princip umerenosti poreskog opterećenja nalaže da porezi ne budu previsoki, jer ako obveznik smatra da
nisu umereni, to će uticati nepovoljno na njegovu volju za rad.
Princip izbora poreskog izvora. Pod stalnim poreskim izvorima podrazumevaju se izvori koji se stalno
obnavljaju (dohodak), a ne imovina koja se ne obnavlja neprestano, već predstavlja akumulirani dohodak
ranijeg perioda.
Princip fleksibilnosti zahteva da se poreski prihodi automatski usklađuju sa cikličnim kretanjima nacionalnog
dohotka.
U fleksibilne poreze spada porez na dohodak građana, dok u nefleksibilne poreze spada porez na imovinu.
Princip stabilnosti poreskog sistema nalaže da se bez velike potrebe ne sprovode poreske reforme.
Razlikuju se: 1) radikalne i
