UVOD
Davne 1860. godine, firma Western Union iz SAD-a je izvršila prvi elektronski transfer
novca, uz pomoć telegrafa. Američki Fedvajer (Fedwire) je jedan od najvećih platnih i
obračunskih sistema današnjice, započeo je sa radom davne 1918. godine, kao servis za
telegrafski transfer novca pri Sistemu federalnih rezervi SAD-a.
Pojavom elektronskih digitalnih računala i njihovom primjenom u oblasti bankarstva,
omogućena je pojava elektronskih transakcija digitalnog tipa. Razvoj elektronskog bankarstva
u današnjem smislu riječi započeo je krajem šezdesetih i početkom sedamdesetih godina
dvadesetog vijeka, tako da je broj transakcija u bankarstvu narastao do neslućenih razmjera.
Tradicionalne metode obrade transakcija jednostavno su postale neprimjenjive i trome, a
problem je narastao do te mjere da je prijetio ugrožavanju stabilnosti čitavog finansijskog
sistema.
Savremeni svjetski privredni tokovi kao što su globalizacija i integracija, nameću poslovanje
na globalnom novou, što zahtijeva brzo i efikasno povezivanje klijenata i tokova informacija,
bez teritorijalnih barijera i vremenskih razlika, a razvoj nauke i tehnike uslovljava sve šire
korištenje njihovih efekata.
Veoma jaka konkurencija pritišće i primorava finansijske organizacije da koriste naučna i
tehnička dostignuća kao izvor svoje prednosti, kako bi zadržale svoje klijente i smanjile
troškove. Jedno od tih dostignuća je Internet.
Iako su u početku imale odbojnost i nepovjerenje prema inovacijama koje donosi poslovanje
na internetu, banke su ga danas prihvatile kao poslovnu stvarnost koja ima veliku primjenu u
savremenom životu.
1. ELEKTRONSKO BANKARSTVO
Sistem elektronskog bankarstva predstavlja novu generaciju programske i računarske
opreme za efikasnu i sigurnu distribuciju bankarskih usluga putem interneta, koja ispunjava
sve zahtjeve visoko konkurentnog poslovnog okruženja.
Sa jedinstvenim sistemom elktronskog bankarstva, danas banke omogućavaju svojim
klijentima neposredan i brz pristup bankarskim uslugama putem osobnog računara i interneta,
te jednostavno i sigurno izvođenje svakodnevnih financijskih operacija u bilo koje vrijeme
dana ili noći, iz ureda, kuće ili sa puta.
Elektronsko bankarstvo je plod savremenog načina poslovanja, života, te naučnih i
tehnoloških dostignuća, informacione i komunikacione mreže, koje je u početku težilo i
preduzimalo mjere za automatizaciju sitnijih transakcija u bankarstvu, pogotovo onih koje su
repetitivnog karaktera. Kao reakcija na povećanu tražnju za međunarodnim obračunom
transakcija valutama i vrijednosnim papirima, u novije vrijeme su razvijeni elektronski platni
sistemi na tom nivou, za plaćanja na veliko.
Uslovi finansijskog tržišta nove ekonomije se brzo mijenjaju, a putem elektronskih
medija se omogućava ne samo racionalizacija i optimizacija distribucije bankarskih usluga
već i jeftinije poslovanje sa postojećim klijentima, oblikovanje konkurentne prednosti za
pridobivanje novih klijenata u virtualno neograničenom poslovnom prostoru.
Nova revolucija u oblasti tehnologije bankarstva u okviru savremene ekonomije
(automatizacija transakcija), doveli su do skraćivanja i razvoja procedura bez papira i u
velikoj mjeri otklanjanja nepotrebnih transakcionih troškova.
Sa nižim troškovima poslovanja i širenjem baze klijenata, sistem elektronskog bankarstva
neophodan je za oblikovanje profitabilne ponude bankarskih usluga.
Sistem elektronskog bankarstva pruža bankama potporu u planiranju, izgradnji i
održavanju sistema elektronskih tržišnih puteva putem interneta za različite potrebe
pojedinačnih segmenata komitenata, od pojedinaca, do samostalnih poduzetnika i poduzeća,
kako u unutrašnjem, tako i u vanjskom platnom prometu.
Veliku ulogu u svom ovom toku imaju: 1. Internet, koji spada u javne, odnosno otvorene
mreže, kojima svako ima neograničen pristup, i 2. korištenje kriptografije u rješavanju
problema nedovoljne bezbjednosti transakcija koje se obavljaju preko Interneta, a predstavlja
veoma važnu sigurnosnu mjeru prilikom dizajniranja platnih sistema i protokola.
Prednosti elektronskog poslovanja banaka, tj. prelazak sa šalterskog na elektronsko
poslovanje su što se trnsakcije izvršavaju veoma brzo, a ne mora se ni izlaziti iz kuće ili
kancelarije, što dovodi do ušteda u vremenu. Veliki broj besplatnih usluga za klijente, kao što
su dobijanje izvoda i obavještenje elektronskom poštom, faksom ili preko poruka na
mobilnom telefonu. Upozoravanje na eventualne greške pri korištenju usluga i bezbolna
ispravka napravljene greške. Sve u svemu , to je brzo, pouzdano, efikasno a prije svega,
sigurno i savremeno poslovanje.
Razvoj informacione i telekomunikacione tehnologije stvorio je uslove za
globalizaciju poslovanja.Glavni cilj je postao da se bez obzira na geografske distance što brže
i efikasnije povežu klijenti i tokovi informacija. U uslovima vrlo jake konkurencije gdje
postepeno nestaju razlike između banaka, investicionih banaka, brokerskih firmi i
osiguravajućih kompanija, finansijske organizacije su pod stalnim pritiskom da zadrže
korisnike svojih usluga, smanje troškove, upravljaju rizikom i koriste tehnologiju kao izvor
konkurentske prednosti. Model globalne organizacije i jake konkurencije zahtijeva novu
- 1 -
2. Tekući i štedni ulozi
- prezentiranje računa i plaćanja
- kretanje sredstava
3. Hartije od vrijednosti
- preporuke u vezi kupovine/prodaje
- cijene akcija
- osnovne informacije o hartijama od vrijednosti
- cijene fondova
- informacije o kupovini/prodaji za prethodnu godinu
- informacije o primljenim dividendama i kuponima
- kupovine i otkupi fondova.
Razvojem elektronskog prenosa sredstava, znatno se mijenjaju finansijski instrumenti i
tehnologija poslovanja. Finansijske transakcije mogu da se prenesu na neograničenu
udaljenost u minimalnom vremenskom razmaku putem postojećih komunikacionih mreža u
zemlji i inostranstvu, bez tradicionalnog pripremanja naloga i ostale prateće dokumentacije.
EFT transfer omogućava transfer sredstava u momentu plaćanja sa računa dužnika na račun
korisnika. Ovim načinom plaćanja eliminiše se plaćanje čekovima i drugim oblicima
bezgotovinskog plaćanja.
Elektronski sistem plaćanja sve je dominantnija alternativa plaćanju čekom. Pojedine
zemlje razvile su posebne sisteme usluga interbankarskog transfera sredstava, u okviru mreže
unutrašnjeg platnog prometa.
Pored toga razvijen je:
- Bezgotovinski transfer na mikro nivou i
- Elektronski transfer sredstava na mjestu prodaje.
U razvoju je, a u znatnoj mjeri i primjeni, niz novih bankarskih tehnologija, kao što je:
- elektronska trgovina,
- samouslužno (self-service) bankarstvo,
- kućno i kancelarijsko bankarstvo,
- pozivni centri,
- kartičarstvo.
Bankomati ili samouslužni šalteri, koriste se od strane banaka sa ciljem da povećaju
kvalitet svojih usluga, orijentisanih prema klijentima, koje se uglavnom odnose na rutinske
bankarske operacije.
Bankomati nude vlasnicima platnih kartica sljedeće usluge:
- podizanje gotovine (cash dispenser),
- polaganje depozita,
- transfer sredstava sa računa na račun,
- uplate na račune,
- naručivanje i primanje izvještaja.
- 3 -
Elektronski transfer sredstava na mjestu prodaje
kao bezgotovinski sistem plaćanja,
ostvaruje se preko trgovačkih, uslužnih i ostalih organizacija. Terminali ili registar kase, u
ovim organizacijama povezani su sa bankarskom kompjuterskom mrežom. Korisnici ovakvog
sistema transfera sredstava su u mogućnosti da na mjestu kupovine, ili korišćenjem usluga
vrše plaćanje prenosom iznosa, sa svog računa na račun poslodavca, preko terminala, gdje se
obavlja trgovina ili koristi usluga.
Elektronska trgovina
omogućava klijentu kupovinu i plaćanje preko kućnog PC-a.
Porudžbina se obavlja preko Interneta, a prilikom plaćanja klijent se poziva na svoju platnu
karticu. Za kupce, trgovine i banke, elektronska trgovina je pogodna i efikasna zbog relativno
niskih troškova održavanja istih.
Samouslužno bankarstvo, kao poseban vid inovacija, omogućuje korisnicima automatsku
uslugu u ekspozituri, bez ljudske intervencije. Za ovakav vid usluge ekspoziture treba da su
opremljene ″self service terminalima″. Ovi terminali su povezani sa informacionim sistemima
banke, tako da zamjenjuju šalterske službenike.
Kućno i kancelarijsko bankarstvo (telebanking),
kao vrsta samouslužnog bankarstva,
razvijeno je nakon razvoja i primjene samouslužnih šaltera i prodajnih terminala. Ova vrsta
samouslužnog bankarstva nastala je sa željom da se komitenti iz svojih stanova direktno
uključe u elektronski transfer sredstava, poznat kao kućno bankarstvo (home banking),
odnosno da se privrednom sektoru omogući obavljanje finansijskih usluga iz svojih poslovnih
prostorija poznat kao sistem kancelarijskog bankarstva.
Pozivni centar
kao nova tehnologija u bankarstvu, pruža komitentu mogućnost da pozivanjem
banke, dobije niz informacija telefonom, bez kontakta sa službenicima banke.
Platne kartice, kao savremeni instrumenti bezgotovinskog plaćanja, koriste se za identifikaciju
izdavaoca i korisnika kartice, na aparatima za izvođenje finansijskih transakcija, u cilju
obezbjeđenja unosa podataka za te transakcije. Dvije su vrste platnih kartica - debitne i
kreditne. Vrlo često se misli na debitnu karticu kada se pomene platna, ili obrnuto. Međutim,
razlika je jasna. Dok je platna kartica sredstvo plaćanja (ili jednostavnije-to je mala plastična
kartica kojom se mogu plaćati roba i usluge), debitna i kreditna kartica su njene podvrste. U
zavisnosti od toga za koju se platnu karticu klijent banke opredijeli, na raspolaganju će mu
biti prateći programi i važiće potpuno različiti propisi njenog korišćenja. Kada se koristite
debitnim karticama po pravilu morate na računu imati novac koji želite da potrošite. Kod
kreditne kartice je potpuno suprotno-po pravilu nemate novac koji trošite, već na kraju
mjeseca (ili nekog drugog perioda plaćanja koji banka odredi) plaćate iznos koji ste potrošili u
potpunosti ili djelimično. Kreditna kartica sigurno zvuči bolje, ali je isto potrebno reći da
kreditnu karticu ne može dobiti svako. U inostranstvu koje je daleko odmaklo kada je u
pitanju ovaj način plaćanja, praćenjem kreditnog ponašanja pojedinaca bave se kreditni biroi.
Oni, na zahtev banaka koje su primile molbe od potencijalnih klijenata, sastavljaju izveštaj o
tome kako se određena osoba ponašala prethodnih godina u smislu finansijske odgovornosti-
da li je plaćao račune na vrijeme, da li je imao stabilan posao, posjeduje li ili iznajmljuje
kuću/stan, ima li mobilni telefon i slično. Ako banka smatra da je klijent dovoljno pouzdan,
izdaće mu kreditnu karticu i dozvoliti mu da troši njen novac (što će kasnije platiti), jer je
rizik prihvatljiv. U suprotnom, ponudiće mu debitnu karticu.
Kartica se definiše kao mali komad kartona ili plastike koji sadrzi neko srestvo za
identifikaciju, što omogucava osobi na koju kartica glasi da kupuje robu ili usluge na teret
svog računa. Prvu univerzalnu karticu izdao je Diners Club
1950 godine. Kasnije su se
pojavili bankarski sistemi kreditnih kartica u kojima banka odobrava račun trgovcu odmah po
- 4 -
2. POŠTA I ELEKTRONSKO BANKARSTVO
Posmatrajući brz razvoj informatičke i komunikacione tehnologije učesnici smo
nastanka i širenja, u svjetskim razmjerama, mrežne ekonomije, pa samim tim dolazimo i do
neminovnosti postojanja snažnog informatičkog okruženja za sve kompanije koje žele da
ostanu konkurentne na tržištu. Upravo od uspješne realizacije moćne informatičke
infrastrukture, sa što većim korišćenjem novih elektronskih servisa, zavisi i opstanak na
savremenom tržištu.
2.1. TREND RAZVOJA
Osnovni principi koji treba da obezbjede što bolje uslove za profitabilno poslovanje u
uslovima snažne konkurencije u pružanju usluga, i kao takvi utiču na pridobijanje novih
velikih komitenata, su povećanje kvaliteta usluga, poboljšanje u pružanju postojećih usluga i
uvođenje novih usluga i servisa. Trend savremenog poštanskog poslovanja baziran je na
savremenoj tehnologiji, klasične poštanske usluge zamjenjuju se novim, koje pružaju veći
komfor korisnicima.
Imajući u vidu sve navedene principe, ciljevi koji se postavljaju su:
- tržišna orijentacija koja otvara mogućnosti povećanju profita,
- koncentracija na visoko profitabilne poslove,
- sveobuhvatnost i analiza podataka za vođenje uspešne poslovne politike,
- snažno integrisanje informacionih tehnologija u poslovanju sa stanovništvom,
- ELEKTRONSKO BANKARSTVO (EB),
- ELEKTRONSKI PRENOS NOVCA (EFT),
- stalno otvaranje novih poslovnih servisa i mogućnosti.
Kao najveće javno preduzeće sa najrazvijenijom šalterskom mrežom u zemlji, u smislu
dostupnosti i pouzdanosti, POŠTA mora da se bori za usvajanje naprednih tehnologija i
njihovu primenu, a sve to iz razloga efikasnije i profitabilnije pošte u cjelini. Upravo ta nova
generacija automatizacije poštanskog poslovanja predstavlja veliki napredak u pogledu
efikasnosti i produktivnosti cjelokupnog poštanskog sistema.
Osim automatizacije šalterskog poslovanja, obrade i prenosa podataka za komitente ka
komunikacionim informacionim sistemima, javljaju se nove mogućnosti kako za boljim i
efikasnijim iskorištenjem postojećih podataka tako i za neophodnim proširivanjem skupa
potrebnih usluga, radi realizacije jedinstvenog i sveobuhvatnog poštanskog informacionog
sistema, pa se javlja potreba za :
- personalizovanim servisom,,
- sprovođenjem transakcije bilo gdje i u bilo kom trenutku,
- što pogodnijim načinom sprovođenja transakcija,
- minimumom utrošenog vremena,
- čitavim nizom servisa putem udaljenih transakcija, bez ličnog kontakta korisnika i pošte,
uključujući i samouslužno bankarstvo.
- 6 -
