Pedagoška dijagnostika
Pedagoška dijagnostika iako neutralni deo vaspitno-obrazovne delatnosti i
bitan činilac efikasne organizacije vaspitno-obrazovnog rada još nije našla svoje
pravo mesto i značaj u pedagoškoj literaturi.
Pedagoška dijagnostika je najvažnija spona između pedagoške teorije i
prakse, jasno proizilazi da bi pedagoška nauka znatno više pažnje posvetila
teorijskom oblikovanju pedagoške dijagnostike kao posebnoj oblasti među
pedagoškim diciplinama. Tim pre što pedagoška dijagnostika kao integralni deo
vaspitno-obrazovnog rada nastavnika i vaspitača ima izuzetan značaj i široko se
primenjuje u neposrednom vaspitno-obrazovnom procesu, planiranju i
programiranju vaspitno-obrazovne delatnosti u organizaciji i rukovođenju
savetodavnom pedagoškom radu u sagledavanju činilaca uspeha i neuspeha u
školskom učenju u oceni darovitosti i radu sa darovitom decom, kao i sa decom
koja imaju razvojni poremećaj.
Moguće promene u ličnosti koje nastaju kao posledica različitih vrsta
razvojnih smetnji. Razume se vrsta i težina odstupanja od nekog zamišljenog,
optimalnog razvoja, zavisi od vrste razvojne smetnje, težine oštećenja, vremena
kada je oštećenje nastalo i ukupnih društvenih uslova za aktiviranje preostalih
potencijala osobe sa smetnjama u razvoju. Neposredne promene koje nastaju kao
posledica vrste i težine razvojne smetnje nazivaju se primarnim posledicama, a one
nastale kao posledica nepovoljnih reagovanja osoba iz neposredne sredine
ometenog u razvoju, sekundarnim posledicama. Iz brojnih pokušaja da se ipak
pored navedenih obrada pojmovno odredi psihologija ometenog u razvoju kao
posebna oblast primenjene psihologije, izdvajamo određenje koje daje Stantić,
ovaj autor koristi izraz da je pedagoška dijagnostika specijalna pedagogija, a
određuje je kao psihološku disciplinu koja se bavi ispitivanjem karakteristika,
doživljavanja i ponašanja osoba sa takvim somatopsihičkim varijacijama koje u
važnim obzirnim situacijama smanjuju uspešnost njihovog organizma kao oruđe
za akciju i služe kao podražaj za njih same.
Pojedine osobe u okviru psihologije ometenih u razvoju javili su se kao
rezultat proaktivnih potreba, institucija u kojima se razvijeni programi rane
rehabilitacije, obrazovanja, profesionalnog osposobljavanja i mentalno higijenske
zaštite pojedinih kategorija ometenih u razvoju. U načelu sve napomene date o
epistemološkom statusu oblasti u celini, važe i za ove podoblasti. U dosadašnjoj
praksi njihov razvoj je pomogao da se u značajnoj meri unapredi rad sa
hendikepiranima, pa su time i one kao pojedinačne psihološke discipline opravdale
svoje postojanje. U pokušaju da se odgovori na pitanje koje je područje rada sa
hendikepiranima u primarnoj nadležnosti psihologa, saradnici koji su učestvovali u
pripremi plana i programa za hendikepiranu decu došli su do uverenja da će to
verovatno za duži period vremena biti pedagoška dijagnostika pa su najveći deo
prostora u svim tematskim celinama posvetili sadržajima rada u toj oblasti.
Klasifikacija dece sa posebnim potrebama
Deca sa razvojnim smetnjama najčešce se razvrstavaju u 6 osnovnih grupa, a to su:
Deca sa senzornim smetnjama (vid i sluh, tu spadaju svi stepeni oštećenja
koji imaju za posledicu otežanu komunikaciju sa sredinom)
Deca sa telesnim smetnjama (poremećaji lokomotornog aparata, pormećaj
motorike-slabije hodaju ili neka duža hronična oboljenja, cerebralna
paraliza)
Deca sa nedovoljno razvijenim saznajnim sposobnostima (a to su deca
od lake mentalne zaostalosti do najtežih oblika mentalne retardacije)
Deca sa poremećajima govora (dislalija, afazija, alalija, disgrafija, mucanje)
Deca sa poremećajima motorike (dislaterizovanost)
Deca sa izraženim poremećajima u ponašanju (vaspitni problemi,
emocionalno i socijalno nezrelo dete, pasivno-agresivno dete, agresivno
dete)
U populaciji dece u osnovnoj školi, njih 20 do 25% jesu deca sa posebnim
vaspitnim i obrazovnim potrebama. Njihove posebne vaspitno-obrazovne potrebe
su raspoređene od lakših do jako izraženih, kako od kratkotrajnih tako do
doživotnih. Među decu sa posebnim vaspitno-obrazovnim potrebama ubrajamo i
decu sa poremećajima u mentalnom razvoju.
postoje i velike razlike, naročito kod mentalno retardiranih osoba. Oni mogu da
ispoljavaju teško oštećenje u jednoj oblasti, ili mogu da imaju specifično područje
više razvijenih sposobnosti i pored teške mentalne retardacije. To predstavlja
problem prilikom određivanja dijagnostičke kategorije kojoj mentalno retardirana
osoba pripada. Procena intelektualnog nivoa bi trebalo da se zasniva na svim
raspoloživim informacijama, uključujući kliničke nalaze, adaptivno ponašanje
(procenjeno u zavisnosti od kulturne osnove individue), psihometrijska test
dostignuća. Za postavljanje definitivne dijagnoze mora da postoji snižen nivo
intelektualnog funkcionisanja koji dovodi do smanjenih sposobnosti
prilagođavanja dnevnim zahtevima socijalne sredine. Udruženi psihički ili telesni
poremećaji imaju veliki uticaj na kliničku sliku i korišćenje bilo kojih sposobnosti.
Zbog toga bi izabrane kategorije trebalo da se zasnivaju na globalnoj proceni
sposobnosti a ne na bilo kojoj pojedinačnoj oblasti specifičnog oštećenja ili
sposobnosti. Dati IQ nivoi su samo putokaz i ne treba ih se striktno pridržavati.
Niže navedene kategorije su proizvoljne podele složenog kontinuuma i ne mogu se
definisati sa apsolutnom preciznošću. IQ će se odrediti pomoću standardizovanih,
individualno pripremljenih testova inteligencije za koje su lokalne kulturne norme
uzete u obzir, a odgovarajući test će se odabrati u zavisnosti od individualnog
funkcionisanja i dodatnih specifičnih onesposobljavajućih okolnosti, kao što su
problemi ekspresivnog govora, oštećenje sluha, telesne bolesti. Skale za procenu
socijalne zrelosti i adaptacije, koje su takođe lokalno standardizovane, trebalo bi
popuniti ukoliko je to moguće intervjuišući roditelje ili one koji brinu o detetu jer su
upoznati sa njegovim sposobnostima u svakodnevnom životu. Bez upotrebe
standardizovane procedure, dijagnoza se mora smatrati samo privremenom.
Uzroci mentalne retardacije
Prema predlogu Američkog udruženja za mentalnu retardaciju iz 1992. godine
uzroci se dele na:
Prenatalne (pre rođenja) koji uključuju hromozomske poremećaje, različite
sindrome, poremećaje metabolizma, poremećaje razvoja mozga kao i
posledice nepovoljnog uticaja okoline
- Genetski činioci
- Hromozomske numerične i strukturne aberacije
- Poznate malformacije
- Nepoznate malformacije
- Poremećaji metabolizma
- Drugi degenerativni poremećaji
- Spoljašnji činioci
