26. Štampa: nastanak, razvoj i vrste
Štampa je zbirni naziv za pojedinačne štampane medije masovnog komuniciranja: knjigu, letak, plakat,
novinu i strip, koje odlikuje:
identična medijska struktura
poseredovanje isključivo vizuelnih, verbalnih, ikoničnih i verbalno-ikoničnih poruka
Elementi medijske strukture štampe: pismo, materijal kojim se štampa, materijal na kojem se štampa,
uređaj kojim se štampa.
Medijske specifičnosti:
Medij isključivo vizuelnih, pretežno verbalnih, pragmatskih i estetskih poruka
Denotativna poruka – uvek se u prvom planu značenja podrazumevaju
Kognitivni, racionalno-intelektualni pristup pošiljaoca i primalaca ('hladni medij')
Konotacija i estetska vrednost nastaje u naknadnoj i intelektualnoj ili emocionalno-afektivnoj
rekonstrukciji značenja poruke
Ključna komunikološka implikacija: zbog simboličke skučenosti štampa je nužno interpretativni medij.
Sa pojavom Gutenbergove štamparske prese sa pomičnim slovima u XV veku bili su obezbeđeni svi
tehnički uslovi za pojavu i razvoj štampe. Od tada štampa počinje ubrzano da se razvija čemu su
doprineli odgovarajući socijalno-ekonomski i istorijski uslovi.Reč je o spletu uzroka koji su delovali unutar
istorijskog preobražaja feudalne u kapitalističku društveno-ekonomsku formaciju. Nova geografska
otkrića, širenje tržišta, tretiranje svakog proizvoda kao robe, industrijska revolucija sa mnoštvom
pronalazaka, demokratija sa opštim pravom glasa, širenje obrazovanja itd. doprineli su tome da štampa
postane bitan činilac u procesu industrijalizacije, urbanizacije i modernizacije i bitno utiče na oblikovanje
društvenog života u XIX i početkom XX veka. Zahvaljujći milionskim tiražima ovaj medij tada postaje
masovan.
27. Ekspresivne mogućnosti novina
Širinu semantičkog polja određuje specifičan semitički sistem koji je svojstven novinama.
Jedinice značenja u tom sistemu, koje utiču na značenje verbalne i ikoničke poruke su:
mesto koje poruka zauzima u novinama (prva ili naslova stranica, parna/neparna strana)
mesto koje zauzima na stranici, veličina prostora na kojem je plasirana
veličina i familija slova
veličina i sadržaj naslovnog bloka (nadnaslov, naslov, podnaslov, međunaslovi, antrfilei)
ilustracija (fotografija, karikatura, vinjeta, umetnička slika)
potpis ispod ilustracije
grafička oprema teksta (linije, okviri, boja)
potpis (fotografija) autora na početku ili kraju poruke
28. Knjiga i njene specifičnosti
Prvi štampani medij u istoriji ljudskog društva.
Nastaje povezivanjem određenog broja listova (najmanje 49) određenih dimenzija i uglanvom
standardizovanih formata, štampa se u određenom tiražu i u neograničenom broju izdanja, relativno je
vremenski trajna, prenosiva u prostoru tako da posreduje sadržaje do neodredivog broja recipijenata,
sadržaji se u svakoj pojedinačnoj knjizi bitno ne menjaju, nema vremenski određenu periodiku izlaženja
(to je suštinska razlika između nje i novina), posreduje vizuelne: verbalne ili ikoničke poruke.
Uzmajući sadržaj koji se njom posreduje može biti: religiozna, umetnička, naučna, školska, tehnička,
publicistička knjiga za decu itd.
Razvoj knjige: glinene pločice -> svitak papirusa ili pergament -> codexi: drvene pločice premazane
voskom (Rim) -> codexi ukoričenih listova pergamenta (IV vek) -> rukopisi knjiga: manuskripti ->
Ikunabule (Gutenberg) -> štampane knjige -> elektronske knjige
Poslednja faza u razvoju knjige kao medija masovnog komuniciranja započeta je krajem drugom
milenijuma unutar savremene naučno-tehnološke revolucije – pojava elektronske hiperknjige. Unutar
visoko sofiscticiranog hardvera čije kućište sa displejom na jednoj strani samo oblikom podseća na
knjigu, pothranjene su čitave male biblioteke. Elektronska knjiga je istovremeno i negacija knjige kao
štampanog medija jer se u njenoj medijskoj strukturi zadržava samo pismo, a sve ostalo prevodi u
elektronski ekvivalent.
Prva štampana knjiga je Gutenbergova Biblija, štampane su dve knjige folio formata goticom, Prva je
imala 648, a druga 634 strane, na svakoj strani bila su dva stupca od po 42 redaka, tiraž je bio 200
primeraka, većim delom na papiru, a mađim na pergamentu.
29. Novine i njihove specifičnosti
Najrasprostranjeniji i najdominantniji štampani medij masovnog komuniciranja.
To su sve periodično štampane publikacije, čija je dinamika štampanja prethodno utvrđena, a
posredovane poruke su promenljive u zavisnosti od periodike izlaženja.
Za razliku od knjiga karakteriše ih periodičnost izlaženja i promenljivost sadržaja.
Vrste novina:
prema dinamici štampanja i izlaženja: dnevne, jutarnje/večerne, periodične (časopisi i magazini)
u zavisnosti od sadržaja: informativno-političke, revijalne, specijalizovane
na osnovu publike kojoj su namenjene: multinacionalne, nacionalne, lokalne
Karakteristike novina:
isključivo masmedij vizuelnog komuniciranja; u dominantoj meri se koriste verbalni simboli, u
određenoj meri ikonički (boja, linija i oblik iz kojih nastaju složenije forme – fotografija, crtež,
karikatura itd.)
njima se pretežno komuniciraju pragmatske poruke; estetske poruke pojavljuju se kao ilustracija
pragmatske poruke (reprodukcija neke slike u izveštaju o izložbi npr.) ili kao estetski kontekst unutar
kojeg se plasiraju pragmatske poruke (grafički dizajn novina, stranica i rubrika); izuzetak su novine
specijalizovane za određeu umetnost gde je slučaj obrnut
u poređenju sa elektronskim medijima, novine su asinhrone u odnosu na događaje ili pojave koje
posreduju čitaocu, nisu u stanu da direktno prenesu događaj
Svaki od panela u stripu predstavlja kombinaciju estetske i pragmatske poruke, ali u recepciji je
dominantna faktografsko-logička tekstura u balonima. bilo da čitaoci prvo pogledaju slike, pa tek onda
pročitaju verbalnu poruku, dekodiranje celine izvrše prihvatanjem fiksiranog značenja ponuđenog u
verbalnoj poruci.
32. Film: nastanak, pojam i vrste
Izraz film može da označava:
medij masovnog komuniciranja
medijski sadržaj koji se posreduje filmskim ili nekim drugim medijem
Film kao medij masovnog komuniciranja postao je moguć kada je krajem XIX veka otkriven kinematograf
– uređaj koji je istovremeno kamera i aparat za projekciju. Prva javna filmska projekcija održala se u
Grand kafeu u Parizu 1895. kada su braća Luj i Ogist Limijer prilazali kratke dokumentarne priče kao što
su „Ulazak voza u stanicu“ i „Izlazak radnika iz fabrike“.
Ranije je film bio samo vizuelni medij – fotografije oživljene mogućnošću kinematografa da snimi samo
24 slike tzv. stroboskopski efekat (zadržavanje opaženog prizora od 1/30 ili 1/10 sekunde u retini
ljudskog oka i kasnije registrovanje opaženog u mozgu) 1924.
U početku su filmovi bili nemi, komponovana je muzika koja je odgovarala karakterističnim sekvencama.
Prvi zvučni film „Džez pevač“ prikazan je 1927. 1935. godine pojavio se prvi film u boji „Beki Šarp“, a u
filmu „Građanin Kejn“ je omogućio oštrinu u svim planovima 1941.
Vrste filma (u zavisnosti od sadržaja koji se njima posreduju):
dokumentarni – dokumentarni film
informativni – filmski žurnal
performativni – igrani film (komedija, drama, vestern, istorijski spektakl, naučna-fantastika, horor,
akcioni, mjuzikl, triler itd.)
animirani – crtani film i lutka-film
Struktura filmskog medija:
filmska traka – fizički nosilac poruke
uređaj za snimanje
uređaj za reprodukciju
situacioni okvir recepcije: filmska/bioskopska/projekciona dovrana, bioskop, kino
33. Jezik filma i filmski spektakl
Filmski spektakl
Bez obzira o kojoj vrsti filma da je reč, poruka se uvek organizuje u formi koja je svojstvena ovom mediju
–
filmskom spektaklu
.
Filmski spektakl predstavlja različitim kreativnim postupcima i tehnikama, u toku snimanja filma i
montaže, izvedenu ikoničko-auditivnu rekonstrukciju stvarnosti.
Faktografski aspekt stvarnosti uvek se pojavljuje kao predložak filmskog spektakla, koji mu obezbeđuje
denotativno značenje.
Međutim, rediteljskom zamisli, različitim izražajnim mogućnostima ’filmskog jezika’ i sve sofisticiranijim
tehničkim uređajima za snimanje, montažu i projekciju filma stvarnost se u filmskom spektaklu nadrasta
i transformiše u filmsku stvarnost – proces u kome nastaje i obitava filmska umetnost.
Događaj se interpretira u prostorno-vremenskoj ravni u kojoj ga je u realnom životu nemoguće sagledati,
a simbolički spektar koji se u procesu stvaranja filmskog spektakla koristi obogaćuje njegovo semantičko
polje i čini da film bude prvenstveno estetska poruka, dakle otvorena ikoničko-auditivna simbolička
struktura sa mnoštvom mogućih konotativnih značenja.
Jezik filma
Ekspresivne mogućnosti filma definsane su specifičnim semiotičkim sistemom koji se naziva – ’jezik
filma’.
Filmski jezik je nastao i razvija se determinisan:
fizičkom činjenicom da se u filmskom mediju dvodimenzionalno prezentira trodimenzionalna stvarnost
biloškom činjenicom da njegovu sintaktičku, semantičku i pragmatičku strukturu mogu da čine,
dominantno, oni simboli i izražajna sredstva koji su dostupni kameri, tj. ljudskom oku.
Morfologija i sintaksa filmskog jezika može se prikazati analogijom sa usmenim/pisanim jezikom.
Ako je fotogram, kao osnovna jedinica pokreta, analogna fonemi u usmenom ili grafemi u pisanom
jeziku/govoru, onda kadar u filmskom jeziku predstavlja ekvivalent – reči, scena – sintagmi, a sekvenca –
rečenici.
Kadar je sve ono što se vidi i čuje u neprekinutom činu snimanja, od uključivanja do isključivanja kamere.
Više kadrova oformljuje scenu, više scena – sekvencu, a niz sekvenci – kratkometražni ili
dugometražni/celovečernji film.
Kadar je, kao osnovna ekspresivna jedinica filmskog jezika, određen prostorno – svime što se vidi (ali i ne
vidi, nego implicira) u kadru, i vremenski – svim dešavanjima u jedinici vremena u kadru.
U prvom slučaju reč je o okviru kadra, a u drugom o vremenu trajanju kadra, čiji zbir rezultira tzv.
filmskim prostorom (enterijer, eksterijer; vidljivo, nevidljivo) i filmskim vremenom (vreme projekcije,
dramsko vre-me).
To šta će se videti u kadru, koliko će trajati i kakav će kadar biti određeno je relacijom: kamera – objekat
snimanja.
Udaljenošću kamere od objekta definiše se filmski plan, koji može biti: detalj (oko na licu čoveka), krupni
plan (lice čoveka), srednji plan (figura čoveka), tzv. ameriken (figura čoveka presečena negde oko kolena,
sa delićem okolnog prostora) i total (veliki prostor sa ili bez figura u njemu), pri čemu svaki od ovih
planova ima po nekoliko varijacija.
Položaj kamere u odnosu na objekat određuje ugao snimanja: gornji rakurs (ptičija perspektiva),
srednji/horizontalni rakurs (frontalna perspektiva) i donji rakurs (žablja perspektiva).
Kadar, dalje, određuju stanje kamere i objekta, kao i kretanja kamere u odnosu na objekat.
Kamera može biti nepokretna, a objekat u pokretu; zatim pokretna, a objekat nepokretan; i, najzad, u
pokretu mogu biti i kamera i objekat.
Postoje dva osnovna kretanja kamere:
