Takse i njihova klasifikacija
1. Takse i njihova klasifikacija
Prikupljajući materijale i literaturu za izradu seminarskog rada, shvatila sam da je znanje o ovim
oblicima finansijskih instrumenata, vrlo oskudno: sami termini bili su mi poznati, ali pojedine
njihove osnovne karakteristike i značaj u finansiranju javnih potreba bili su mi nepoznati . Kao i
većini ljudi, bilo mi je sasvim normalno da pri zahtevu za izradu pojedinih dokumenata platimo
određenu naknadu, a da se pri tom nismo zapitali zašto je to tako.
Moje mišljenje je da su naši građani uopšte, premalo upućeni u funkcionisanje celokupnog
poreznog sistema: pomirili su se sa činjenicom da poreze i takse kao najvažniji fiskalitet, moraju
plaćati, jer “
Sami čisti ludak može verovati da bi jedna normalna država i dan danas mogla
funkcionisati bez poreza
” . Trebalo bi ih više zanimati kako država raspoređuje prikupljena
sredstva od različitih taksi i naknada, a ne bez razmišljanja uplaćivati potrebno i žaliti se
poznatom rečenicom kako ih država samo pljačka.
2. TAKSE – POJAM, KARAKTERISTIKE, VISINE I
NAPLATA
2.1.
RAZVOJ, POJAM I KARAKTERISTIKE TAKSA
Takse su kao oblik prikupljanja prihoda države poznate već i u robovlasničkim (npr. u Rimu,
Atini i drugim), antičkim, kao i u feudalnim državama. Tako su se u mnogim robovlasničkim
državama naplaćivale sudske takse, takse za pristup hramovima gde se prinosila žrtva bogovima,
takse za upotrebu vode i sl. Plaćanje taksi u feudalnoj državi i opseg obaveze zavisio je od same
snage vladara. Takse su se naplaćivale za usluge koje su državni organi činili fizičkim osobama,
građanima. Iznos ubran kao taksa, u pravilu je bio prihod onog državnog službenika koji je
građaninu izvršio traženu uslugu. Tako se javio i naziv za tu vrstu taksi: činovnička ili
službenička taksa. Država, odnosno vladar, ostvarivali su značajne prihode prodajom
činovničkih ili drugih mesta, a visina naknade za to mesto utvrđivala se zavisno od očekivane
koristi koju je pojedino mesto (položaj) imalo za osobu koja je od države (vladara) to mesto
kupila.
Međutim, kapitalističke, socijalističke i postsocijalističke države sve više napuštaju takse i
zamenjuju ih porezima. Osnovni razlog navedene pojave leži, po mišljenju mnogih teoretičara, u
neelastičnoj i izraženoj neizdašnosti taksa kao javnih prihoda. Naime, iskustvo je nedvosmisleno
pokazalo da su porezi daleko izdašniji i sposobniji da se prilagode konjukturnim privrednim
kretanjima
Tzv. činovničke takse zamenile su takse koje su postale prihod državnog proračuna i one su
stvorile uslove za razvoj dobro organizovane, nezavisne i nekorumpirane uprave i sudstva jedne
države. Danas je taksena obveza povezana sa razvojem državne uprave.
Povećanjem kruga poreskih obveznika, broja poreskih oblika i poreskog tereta, udeo prihoda
naplatom taksi u ukupnim prihodima države sve se više smanjuje.
“Takse su javni prihodi koje država i njeni organi primaju kao protivnaknadu od pojedinaca i
grupa
za
učinjene
usluge
svojih
organa
i
ustanova.”
U finansijskoj teoriji pod taksama se podrazumevaju prihodi koji predstavljaju novčani
ekvivalent za usluge koje čine javni organ ili druga javna – pravna tela fizičkim ili pravnim
licima.
Taksa je poreski prihod koji se naplaćuje, ne da pokrije opšte državne rashode, nego da posluži
da se podmire troškovi prouzrokovani radnjom javnih organa prilikom pružanja konkretnih
usluga
zainteresovanoj
strani.
Iako u različitim poreskim sastavima postoje različiti principi prikupljanja te vrste javnih
prihoda, neke zajedničke karakteristike koje javni prihod mora imati da bi se nazivao taksom su:
• takse su protivnaknada za uslugu koju država čini obvezniku, što znači da obveznik plaća taksu
samo ako je zatražio neku intektualnu (apstraktnu, nematerijalnu) uslugu (bilo da je ona
slobodno izabrana od obveznika ili mu je nametnuta propisima nadležnog tela);
• pri plaćanju takse primjenjuje se teritorijalno načelo, što znači da obaveza plaćanja nije
ograničena samo na državljane zemlje koja uvodi tu obvezu;
• u plaćanju takse prisutan je element prisile, jer je obvezu i visinu plaćanja te obveze utvrdio
državni organ, jer se neka prava ili činidbe mogu ostvariti samo nakon što obveznik pokrene
propisani postupak i što će se nepodmirena obaveza naplatiti prisilno.
Međutim za razliku od poreza, koji predstavljaju obavezna davanja «koja država ubira silom
svog fiskalnog suvereniteta», prilikom plaćanja taksi, osoba slobodno odlučuje koju će uslugu i
za koju vrednost traži. Kod poreza ne postoji direktna protivnaknada, s obzirom na to da služe za
finansiranje opštih potreba. Istina, postoje takve specifične takse koje se moraju platiti, mada se
ne želi koristiti usluga, npr. takse koje se plaćaju pri korišćenju puteva ( drumarina, putarina i
sl.). Zato se slobodno može reći da takse karakteriše i dobrovoljnost.
Taksena obveza može se podmiriti u gotovom novcu, što je isto kao i kod ostalih vrsta poreza ali
se može podmirivati i upotrebom taksenih maraka što je indirektni način podmirenja obveze; u
velikom broju slučajeva se kod taksi primenjuje čitav niz tehnika i postupaka koji su slični onima
koji
se
primenjuju
kod
poreza.
Procesno razgraničenje između poreza i taksi nije sprovedeno ni na francuskom jeziku i
zakonodavstvu, budući da se često može naići na mešanja termina « import » ( porez ) i « taxe »
• Visina takse zavisiće i od toga je li učinjena usluga od isključivog interesa i koristi samo za
tražitelja usluge ili postoji opšti interes da se određena tražena usluga obavi. U tom slučaju celi
iznos troškova ili jedan njegov deo preuzima na sebe društvo koje je zainteresovano da se radnja
obavi. npr. za prijavu ispita student plaća mali iznos takse, mada su troškovi ispita daleko veći,
ali država preuzima na sebe deo troškova i podmiruje ih iz opšte mase naplaćenih javnih prihoda;
to znači da društvo ima koristi od učinjene usluge, pa je zbog toga i visina takse znatno niža;
javni interes može biti tako naglašen da zakonodavac može predvideti potpuno oslobođenje od
plaćanja takse odnosno tu je ugrađen princip » što je veći javni interes, to je taksa niža «.
• Ponekad je visina takse mnogo viša od troškova koji nastanu da bi se usluga izvršila ili pak je
iznos takse utvrđen nezavisno od koristi koju tražitelj usluge ima od te usluge. Takvim
regulisanjem visine takse želi se ili sprečiti, ili ograničiti traženje određenih usluga od državnih
organa; tako se taksa u sudskom sporu određuje prema vrednosti spora, prema trajanju, prema
broju akta i sl.; visina taksene obaveze u ovom i sličnim slučajevima treba da onemogući
preterani broj korišćenja takvih usluga; to je tzv. preventivno delovanje takse, najčešće u
sudskim sporovima.
2.3. NAPLATA TAKSE
Nezavisno od vrste takse one se u pravilu plaćaju unapred. Dok taksa nije uredno plaćena,
državni i drugi nadležni organi neće ni pristupiti radu da izvrše zahtev obveznika.
Smatra se da je taksa plaćena kada je taksena marka, prikupljena na odgovarajućem dokumentu i
na propisan način poništena. Ako se taksa naplaćuje u novcu, smatra se da je plaćena kada je
obveznik uplatio utvrđen iznos. Plaćanje takse u novcu primenjuje se onda kada je ona vrlo
visoka (npr. kod sudova ili za usluge nekih državnih organa - diplomatskih i konzularnih organa,
carinarnica
i
sl.).
Poništavanje taksene marke zalepljene na računu obavlja organ nadležan za primanje računa, a u
ostalim slučajevima organ koji donosi ili uručuje stranci rešenje ili druge isprave, odnosno koje
obavlja radnje za koje se naplaćuje taksa.
Iz svega navedenog može se zaključiti da se plaćanje takse može vršiti na dva načina:
- Direktno i
- Indirektno.
Direktni
način naplate takse postoji kada se taksa plaća u gotovom novcu, uz izdavanje
odgovarajuće priznanice. Plaćanje u gotovini vrši se u slučajevima kada je zbog utvrđenih
vrednosti taksenih marki, njihovo korišćenje nepodesno. Loša strana direktnog načina plaćanja
taksi je preterano administrativan pri naplati.
