SOCIOLOGIJA - skripta
1. POJAM, PREDMET I ZADACI SOCIOLOGIJE?
Sociologija je nauka koja izučava društvo, podrazumevajući s tim različite oblike društvenih
odnosa, društvenih interakcija i njihov kulturološki aspekt. Brojne su oblasti u sociološkoj nauci
koje se disciplinarno bave kako i zašto ljudi vode organizirano društvo, bilo kao individue ili kao
članovi raznih asocijacija, grupa, institucija i slično. Posebne sociologije izučavaju pojedina
područja društva. Posebne sociologije se naglo razvijaju šezdesetih godina 20. veka, i to pre
svega u zemljama s većom tradicijom u razvoju sociologije Francuska, SAD, Nemačka i druge.
U izučavanju opštih zakonitosti nastanka i razvoja društva, sociologija mora polaziti od
zakonitosti koje utvrđuju posebne društvene nauke, izučavajući posebne oblasti društvene
stvarnosti ili pojedine društvene pojave. Sociologija daje posebnim društvenim naukama teorijski
i metodološki okvir za izučavanje onih oblasti društvene stvarnosti ili pojedinih društvenih
pojava koje su predmet njihovog izučavanja, a posebne društvene nauke daju sociologiji, pre
svega ogroman empirijski materijal, kao i rezultate do kojih su došle izučavanjem zakonitosti
posebnih oblasti društvene stvarnosti i pojedinih društvenih pojava.
2. OPŠTA I POSEBNE SOCIOLOGIJE?
Ono sto je suštinski bitno je to da opšta sociologija proučava društvo u celini, a posebne
sociologije pojedine društvene pojave. Sama pojava posebnih sociologija traži svoje određenje i
odnos prema opštoj sociologiji. Taj odnos je takav da posebne sociologije imaju za predmet svog
proučavanja pojedina područija života koji su apsolutno odvojeni od društva i društvenog centra.
Posebne sociologije su zapravo nauke za koje se može reći da istražuju pojedine društvene
pojave tako što u određenom društvenom segmentu istražuju njihovu strukturu, specifične pojave
i veze metodama opšte sociologije, ostajući vezane za svoj posebni predmet. Opšta, teorijska
sociologija koristi rezultate istraživanja posebnih sociologija za svoja teorijska uopštavanja i
formulisanje socioloških zakona o društvu, kao ukupnosti svih društvenih pojava.
3. RANI I NOVIJI SICIOLOŠKI MISLIOCI?
Rani sociološki mislioci su Ogist Kont, Emil Dirkem, Karl Marks i Maks Veber, a noviji
sociološki mislioci su Mišel Fuko i Jirgen Habermas.
4. OGIST KONT?
Ima mnogo onih koji su zaslužni za ranu sociološku misao. Posebno mesto daje se francuskom
autoru Ogistu Kontu. Kont je u početku koristio izraz
društvena fizika
, ali to su činili i neki
njegovi oponenti. Kont je želeo da svoja mišljenja izdvoji od njihovih pa je smislio pojam
sociologija kako bi opisao predmet koji je hteo da osnuje. On je smatrao da je sociologija nauka
koja će se poslednja razviti posle fizike, hemije i biologije, ali da je najznačajnija i najsloženija.
Po njemu sociologija je u stanju da učini dobro čovečanstvu time što će naučnim putem pomoći
u razumevanju predviđanju čovekovog ponašanja.
5. EMIL DIRKEM?
Radovi jos jednog francuskog autora Emila Dirkema imali su trajniji uticaj na modernu
sociologiju od onih Kontovih. Dirkem je mislio da su mnoge ideje njegovih prethodnika
preterano špekulativne i nejasne, i da Kont nije uspeo u svom programu izgradnje sociologije na
naučnoj osnovi. Da bi bila naučna, Dirkem kaze da sociologija mora da izučava društvene
činjenice. Njegovo prvo čuveno načelo sociologije bilo je proučavajte društvene činjenice kao da
su stvari. Dirkem je bio preokupiran promenama društva njegovog vremena.Verovao je da se
društvo drži na okupu kroz vrednosti koje su svima zajedničke. Njegova analiza društvene
promene zasnovana je na koncepciji podele rada. Po Dirkemu podela rada postepeno je zamenila
religiju kao osnovu društvene kohezije. Jedan od Dirkemovih najčuvenijih radova bavi se
analizom samoubistva. To je na prvi pogled jedan isključivo lični čin i rezultat krajnje intimne
nesreće. Dirkem je međutim pokazao da društveni ćinioci odlučujuće utiču na suicidalno
ponašanje a jedan o tih činioca je anomija.
6. KARL MARKS?
Ideje Karla Marksa oštoro se razlikuju od ideja Konta i Dirkema, ali kao i oni, on je pokušavao
da objasni promene u društvu do kojih je došlo u vreme industriske revolucje. Kao mlad došao je
u sukob sa nemackim vlastima. Cak i njegovi najoštriji kritičari smatraju njegovo delo značajnim
za razvoj sociologije. Marksov stav zasnovan je na onome što je on nazvao materijalističko
shvatanje istorije. Po Marksovim rečima čitava ljudska istorija do danas je istorija klasnih borbi.
Iako je pisao o raznim temama on se usredsredio na promene u savremenom svetu. Po njemu
najvažnije promene povezane su sa razvojem kapitalizma. Prema Marksu kapitalizam će u
budućnosti biti zamenjen jednim društvom u kome neće biti klasa niti velikih razlika između
bogatih i siromašnih. Marksov rad imao je dalekosežne posledice po svet 20. veka. Pre pada
sovjetskog komunizma više od trećine stanovništva zemlje živelo je u društvima čije su vlade
tvrdile da svoju inspiraciju crpe iz Marksovih ideja.
7. MAKS VEBER?
Maks Veber nije bio samo sociolog, njegova interesovanja protezala su se na mnoge oblasti.
Rodjen je u Nemackoj u kojoj je proveo najveći deo svoje karijere, on je bio čovek velike
obrazovanosti. Iako je bio pod uticajem Marksa, snažno je kritikovao neke njegove bitne
koncepcije. Po Veberovom mišljenju ekonomski činioci jesu značajni, ali na društvene promene
utiču isto toliko ideje i vrednosti. Proučavao je religije Indije, Kine i Srednjeg Istoka. Poredeći
velike religiozne sisteme u Kini i Indiji sa onima na Zapadu,Veber je zakljućio da su izvesni
aspekti hrišćanske vere snažno uticali na nastanak i razvoj kapitalizma.Veberova koncepcija
prirode modernih društava i razloga za širenje zapadnih vrednosti i metoda u svetu takođe se
bitno razlikuju od Marksove. Po Veberu kapitalizam je kao poseban način organizovanja
ekonomske aktivnosti samo jedan od mnogih bitnih činilaca društvenog razvoja.
8. MIŠEL FUKO?
Među najistaknutijim teoretičarima sociologije u novije vreme treba pomenuti francuskog autora
Mišela Fukoa i nemačkog naučnika Jirgena Habermasa. Fuko je bio jedna od najbrilijantnijih
figura u sociološkoj misli 20-og veka. Njegova dela posvećena su pitanjima koja je obrađivao i
Veber kad je govorio o birokratiji. Značajna su i Fukova proučavanja seksualnosti i prirode
licnosti. Po Fukou seksualnost nije uvek postojala vec je stvorena kroz process razvoja društva.
9. JIRGEN HABERMAS?
Habermas je danas možda vodeći sociološki mislilac u svetu. Iako je posebno pod uticajem
Marksa i Vebera svoju misao zasniva i nadrugim koncepcijama iz prošlosti. U naučnim
krugovima je posebno poznat zbog rada na konceptu javne sfere, kojeg je postavio u svojoj
teoriji komunikativne akcije. Njegov rad se bavi doprinosom društvenoj teoriji i epistemologiji,
analizi kapitalističkih društava u razvoju i demokratijom, vladavini zakona u kritičkom socio-
evolucionarnom konteksu, kao i savremenom politikom, posebno nemačkom politikom.
Habermasov teorijski sistem posvećen je istraživanju mogućnostima razuma, procesa
emancipacije i racionalno-kritičke komunikacije koje nema dovoljno u modernim institucijama
kao i ljudskoj mogućnosti da kroz oslobađanje ostvari svoje interese bazirane na racionalnosti.
10. DARVINOVO SHVATANJE O POSTANKU LJUDKSE VRSTE?
Darvin je stvorio teoriju o razvitku ljudskih bića i životinja. On je tvrdio da je ustanovio
postojanje kontinuiteta u razvitku od životinja do ljudskih bića. Po njemu ljudske karakteristike
nastale su u jednom procesu bioloških promena. Po Darvinu do razvitka ljudske vrste doslo je
kao posledica jednog slučajnog procesa. Evolucija je rezultat onoga što je Darvin nazvao
prirodna selekcija. Ideja priridne selekcije je jednostavna. Da bi preživela sva organska bića
zavise od hrane i drugih uslova živiota. Neprestani process prirodne selekcije postoji zbog
biološkog mehanizma mutacije ili menjanja. Mutacija je slučajna genetička promena bioloških
karakteristika jedinke u određenoj vrsti. Većina mutacija je stetna ili beskorisna u odnosu na
16. DRUŠTVENI PROCESI I PRAVNI ODNOSI?
Društveni procesi se odnose na organizovano i spontano delovanje ljudi, na sve aktivnosti i
pojave koje se odnose na međusobno delovanje ljudi i na odnose u društvu. Društveni procesi
imaju akcionu suštinu, oni deluju i proizvode društvene promene. Društveni procesi i društvene
promene proizvode društvene tvorevine. Pravo reguliše društvene odnose među ljudima i drugim
subjektima. Ono je regulator ponašanja subjekata jednih prema drugim u međusobnim odnosima
kao i u odnosima prema državi. Lica koja se nalaze u tom odnosu nazivaju se subjektima
pravnog odnosa. Pravni odnos sastoji se iz ovlaštenja jednog subjekta i dužnosti drugog subjekta
koji učestvuju u tom pravnom odnosu.
17. POJAM I ELEMENTI DRUŠTVENOG DELOVANJA?
Društveni život ljudi sadrži različite oblike delovanja, kao što su proizvodnja, politika, nauka,
sport, porodica..
Obeležja društvenog delovanja su društvena priroda, ciljno i svrsishodno, stiče
se učenjem – socijalizacijom čoveka, predmetnost i instrumentalnost, važna uloga društvenih
vrednosti i normi. Osnovna podela društvenog delovanja po karakteru je podela na materijalno i
duhovno.
Prema sadržaju postoje četiri vrste delovanja, a to su: reproduktivno, privredno,
političko, kulturno duhovno delovanje.
18. AKTERI DRUŠTVENOG DELOVANJA?
24. LJUDSKI RAD I DRUŠTVENE NORME?
Ljudski rad je najvažniji oblik društvene delatnosti. Radom čovek obezbeđuje i stalno poboljšava
materijalne i druge uslove svoje egzistencije. Svaki rad je jedna delatnost, ali svaka delatnost nije
rad. Delatnosti koje nisu rad obavljaju se obično spontano, manje organizovano, ili povremeno.
Čovekov rad je unapred zamišljen i isplaniram po načinu na koji ce se obaviti i sredstvima koje
ce koristiti. Ljudski rad nije samo i isključivo stvaranje materijalnih dobara. Moze biti:
materijalno-produktivan rad, duhovno-produktivan rad, društveno-korisnih usluga. Društvene
norme su propisani i zahtevani oblici ponašanja čije upražnjavanje društvo podržava i nagrađuje,
a odstupanje i nepoštovanje osuđuje i kažnjava. Društvene norme su regulatori društvenog
ponašanja ljudi. Radi usmeravanja ponašanja svaka društvena zajednica koristi mehanizme
kontrole poštovanja normi koje reguliše zakonom.
25. DRUŠTVENA PROIZVODNJA, PODELA RADA I PRAVNI ODNOSI?
Proizvodnja je osnovni proces u društvu radi lakšeg i ugodnijeg prilagođavanja sredini u kojoj
živimo u zavisnosti od potreba društva i društvenog delovanja. Proizvodnja čini tok nastanka
materijalnih i nematerijalnih dobara koje je nekom društvu vrlo neophodno radi opstanka.
Podela rada predstavlja osnovni strukturalni princip organizacije celokupnog društvenog rada.
Značaj podele rada među prvima uočava Platon, svako obavlja rad u skladu sa svojim
sposobnostima. Vrste podele rada:
Prirodna podela rada
, zasniva se na podeli rada po polu i
starosti, tj. rad se deli na muški i ženski, kao i po starosti u zavisnosti od uzrasta i godina. Princip
rada koji se najvećim delom primenjuje u nerazvijenim državama.
Istorijska podela rada
koja
ima 3 značajne podele: pojava poljoprivrede, zanatstvo zasnovano na poljoprivredi i kasnije
pojave industrija, pojava trgovina koja čini spoj poljoprivrede i zanatstva.
29. POJAM, DIMENZIJE I ELEMENTI GLOBALNE DRUŠTVENE STRUKTURE?
Struktura društva se izvlači iz društva kao sistema. Društveni sistem je celina koja se sastoji od
društvenih grupa unutar kojih se preko društvenih ustanova uspostavljaju odnosi između ljudi i
stvaraju razne društvene tvorevine. Kroz ovu funkciju vidimo da društvo ima svoju statiku i
dinamiku. a) Statika društva: društvena struktura - je statički aspekt društva kao sistema, koji
pokazuju sa stav društva, tj. elemente koji ga čine. b) Dinamika društva: razvoj društva. Društvo
u kontekstu društvene strukture je skup društvenih grupa različitih dimenzija, funkcija i značaja
koje u zajednici čine čovečanstvo. Osnovne dimenzije globalnog društva. 1) Horizontalna
dimenzija (funkcionalna) – govori nam da je društvo organizocana celina. Ta organizacija
društva se postiže kroz društvene ustanove i normativne sisteme. 2) Vertikalna dimenzija
(hijerarhijska) u društvu postoji i postojaće nejednakosti između ljudi. 3) Prostorna dimenzija:
čovek živi i deluje u prostoru. 4) Vremenska dimenzija – trajanje društva. Njegova istorija,
sadašnjost proštlost i budućnost. Iz svega ovde navedenog, iz ove 4 dimenzije društva možemo
izvući sledeću definiciju globalnog društva. Globalno društvo je organizovana celina u kojoj
postoji određena hijerarhija koje traje na određenom prostoru.
30. POJAM I VRSTE DRUŠTVENIH GRUPA?
Pojam: Karakteristike društvenih grupa:1) svaka društvena grupa ima svoje granice, tako nastaje
podela na unutrašnje i spoljašnje grupe; 2)Svaka društvena grupa, definiše odredjeni cilj, da bi
ostvarila zajedničk iinteres; 3) Najviši cilj odnosi se na zadovoljavanje, kako grupnih tako i
potreba njenih članova; 4) U grupi se ostvaruju trajni odnosi izmedju članova koji žive na slučan
način; 5) Grupa ima zajedničku delatnost u okviru koje članovi razvijaju saradnju i konkurenciju.
Na osnovu ovih karakteristika, zaključujemo da društvenu grupu čine dve ili više individue
povezanih trajnim emocionalnim i funkcionalnim vezama, ali i zajedničkom delatnošću,
interesima, potrebama, na osnovu istog porekla, sličnog društvenog položaja itd. Vrste društvene
grupe nastale su na osnovu: 1) fizičke blizine – grupe iz susedstva, radne grupe, školski razred;
2) vernost i sledbenici iste organizacije; 3) srodstva – porodica, rod; 4) statusa – grupe koje
okupljaju ljude sličnih društvenih položaja; 5) ugovora – timovi naučnika ili umetnika; 6)
interesa – grupa sa zajedničkim interesom; 7) situacije – grupe koje nastaju u trenutku. Postoje
dve osnovne vrste društvenih grupa: socijalna koja podrazumeva slučajno okupljanje u grupu
anonimnih pojedinaca na istom mestu, u isto vreme i društvena kategorija, koja se odnosi na
statistička grupisanja prema polu, starosti, profesiji...Postoje još primarne grupe, koje se temelje
na emocijama, što dovodi do veće povezanosti i poštovanja medju članovima, tu spadaju
porodica, kolege sa posla itd. Sekundarne grupe, gde se ljudi udružuju na osnovu posebnog
interesa npr. političke stranke, vojne jedinice itd. Terapijske grupe, koje nastaju udruženjem
ljudi, koji rešavaju zajedničke probleme, kao što su npr. lečenje neke zavisnosti droge, alkohola
itd.
31. BRAK, PORODICA I PRAVO?
Brak je zakonom regulisana veza između muškarca i žene. Porodica je srodnička grupa koju čine
roditelji sa svojom i/ili usvojenom decom. Porodica počiva na 2 stuba: brak i monogamija, ali
danas ne mora da bude tako. Vanbračne zajednice su izjednačene sa bračnim zajednicama.
Monogamija je relativizovana slabim sankcijama. Vrste porodice: moderna (inokosna porodica –
roditelji i deca), proširena (roditelji i deca plus rođaci po prvoj liniji), krnja (1 roditelj i dete,
obično nastaje razvodom). Postoje i matrijahalne i patrijahalne porodice. Funkcije porodice: 1)
Biološka, odnosno produženje vrste; 2) Ekonomska (ekonomska zajednica) u nerazvijenim
tradicionalnim društvima porodica je glavna skupina; 3) Socijalna – najbitnija društvena funkcija
porodice je: primarna socijalizacija dece i u njoj se stiču prve kulturne navike, uči se maternji
jezik; stabilizacija ličnosti. Prema broju supružnika brak se deli na: 1) Monogamni (brak
karakterističan za civilizovana društva) jedan muškarac ima jednu ženu. 2) Poligamni (oblik sa
više partnera i ima dve varijante) a) poliginija (jedan muškarac sa više žena) b) poliandrija (jedna
žena sa više muškaraca). Prema načinu uspostavljanja, uređivanja i održavanja odnosa među
supružnicima brak može da bude: 1) Običajni; 2) Crkveni; 3) Građanski; 4) Faktički brak koji se
naziva i konkubinat. Prema mestu pronalaženja bračnog druga, brak se deli na :1) Endogamni –
bračni drug se pronalazi unutar srodničke grupe; 2) Egzogamni – bračni drug se pronalazi unutar
druge grupe.
32. POL I SEKSUALNOST?
Pol je skup morfoloških, anatomskih, genetičkih, biohemijskih i fizioloških osobina koji odlikuje
sve različite grupe organizama uključene u proces stvaranja specifičnih gameta.
Kod ljudi se na
pol gleda kao na dohotomiju ili identitet važan kako za biološke tako i socijalne funkcije, tako da
se obično smatra da ljudi mogu biti ili muškarci ili žene. Međutim, mnogi faktori utiču na to
kako će osoba i ljudi oko nje gledati na sopstveni pol. Primarne polne karakteristike su prisutne
odmah po rođenju i direktno su uključene u reprodukciju. Sekundarne polne karakteristike se
