JU EKONOMSKA ŠKOLA
BOSNA I HERCEGOVINA
Obrazovni profil: Poslovno-pravni tehničar
Razred: IV 6
MATURSKI RAD
OBLAST: Poslovna ekonomija
TEMA: Ponašanje troškova
Mentor
Kandidat
Brčko, maj 2013.
SADRŽAJ:
UVOD.....................................................................................................................3
I PONAŠANJE TROŠKOVA U FUNKCIJI NJIHOVE KVANTITATIVNE
STRUKTURE ………………………………………………………………..….. 4
II SPECIFIČNOSTI PONAŠANJA TROŠKOVA U DINAMICI
OBIMA PROIZVODNJE ………………………………………………..….…...8
1. DEGRESIJA TROŠKOVA ……………………………………………….. 9
-LINEARNA DEGRESIJA …………………………………………… … 10
-NELINEARNA DEGRESIJA ………………………………………… ….11
2. PREOGRESIJA TROŠKOVA …............................................................. ...12
3. REMANENTNOST TROŠKOVA ............................................................. .14
III RAZVOJNI TOK TROŠKOVA I ZONE KORIŠTENJA KAPACITETA..15
1. ZONA DEGRESIJE.....................................................................................16
2. ZONA PROGRESIJE ..................................................................................18
3. ZONA OPTIMALNOSTI ............................................................................19
ZAKLJUČAK..........................................................................................................20
LITERATURA ........................................................................................................21
Uvod
2
STRUKTURE
Troškovi elemenata proizvodnje nastaju, s jedne strane u funkciji uspostavljanja
kapaciteta i, s druge strane, u funkciji korišćenja toga kapaciteta. Međutim, njihovo
reprodukovanje omogućuje se samo realizacijom proizvoda na tržištu. Iz toga se može
zaključiti da su troškovi uslovljeni i pripremom i izvršenjem proizvodnje, a da se njihovo
reprodukovanje obezbjeđuje samo putem izvršene proizvodnje. Zbog toga je za ekonomsku
teoriju i praksu značajno izučavanje ponašanja ukupnih troškova u uslovima uspostavljanja
kapaciteta i organizacije njegovog korišćenja, upoređivanjem kvantitativnog izraza ovog
dijela podsistema ulaganja sa vrijednošću realizovane proizvodnje.
Analiza ulaganja u obliku trošenja elemenata proizvodnje prema kriterijumu njihove
uslovljenosti uspostavljanjem i korišćenjem kapaciteta podrazumijeva razlikovanje fiksnih,
relativno fiksnih i proporcionalnih troškova. Na taj način dobija se uvid u kvalitativnu
strukturu ovog dijela podsistema ulaza mezoekonomskog sistema. Savremeno organizovana
privredna djelatnost nužno pretpostavlja prethodno pomenutu kvalitativnu strukturu troškova
elemenata proizvodnje. Međutim, za upravljanje ponašanjem mezoekonomskog sistema
značajno je uspostavljanje određene kvantitativne strukture troškova elemenata proizvodnje,
jer se svaka od pomenutih komponenti ovog oblika ulaganja različito ponaša u funkciji
dinamike obima proizvodnje i različito se odražava na poslovni uspjeh.
Proces privređivanja na niskom stepenu razvijenosti i organizovanosti privrednih
subjekata odlikuje se visokim učešćem proporcionalnih troškova u ukupnom iznosu ovog
oblika ulaganja. Pri tome, naročito je izražena zastupljenost troškova osnovnog materijala i
radne snage na poslovima izrade, dok je trošenje sredstava za rad minimalno. U
takvim uslovima privređivanja nije ostvareno odvajanje poslova pripreme od
izvršenja, odnosno pripremno-završne aktivnosti ne uslovljavaju značajnija ulaganja. To
podrazumijeva, istina, nizak nivo proizvodne radne snage rada, ali i okolnost da se, u slučaju
obustavljanja proizvodnje, otklanjaju skoro svi troškovi.
Međutim, razvoj proizvodnih snaga, koji se ispoljava u koncentraciji većeg obima
ekonomskih vrijednosti u sredstvima za rad, kao i u drugim oblicima pripremno-završnih
aktivnosti, podrazumijeva i sve veću zastupljenost fiksnih troškova u ukupnoj vrijednosti
ovog oblika ulaganja. Takav proces uslovljava, i pored značajnih ulaganja u proizvodnu
pripremu, snižavanje ukupnih troškova po jedinici ostvarene proizvodnje. To proističe iz
odgovarajuće supstitucije trošenja jednih, trošenjem drugih dijelova elemenata proizvodnje. A
pod odgovarajućom supstitucijom, u prethodnom smislu, podrazumijeva se samo ona
varijanta u kojoj se pojavom jednog iznosa u većoj mjeri smanjuje drugi iznos, čime se
postiže smanjivanje ukupnog iznosa troškova.
Razvoj proizvodnih snaga podrazumijeva uvođenje novih, djelotvornijih sredstava za rad,
kao i jačanje sposobnosti, odnosno umješnosti radne snage. Taj proces se odvija upravo
dodajnim ulaganjem u pripremu proizvodnje, što uslovljava i povećanje troškova. Međutim,
takav proces, prema ekonomskim kriterijumima ima opravdanje samo u uslovima snižavanja
ukupnog trošenja elemenata proizvodnje.
4
Slika 1. Pretežno učešće varijabilnih troškova u ukupnim troškovima
elemenata proizvodnje
Ocjenjivanje opravdanosti ulaganja u razvoj proizvodne snage određenog
mezoekonomskog sistema izvodi se na osnovu upoređivanja rezultata reprodukcije sa
ulaganjem elemenata proizvodnje. To posebno dolazi do izražaja kada se kvantitativna
struktura ukupnih troškova elemenata proizvodnje posmatra dinamički. Naime, statički
posmatrano manja ili veća zastupljenost određene vrste troškova u njihovom ukupnom iznosu
nema nikakav ekonomski značaj, jer se svi troškovi jednako reprodukuju prodajnom cijenom
proizvoda. Međutim, posmatrano u dinamici, promjene obima proizvodnje uslovljavaju
različito ponašanje pojedinih komponenti troškova, zbog čega dolazi do promjene odnosa
između rezultata reprodukcije i ulaganja u taj proces. Tako, porast obima proizvodnje
uslovljava povećanje samo proporcionalnih i, eventualno, relativno fiksnih troškova, dok se
na visinu fiksnih troškova uopšte ne odražava. Prema tome, ukoliko u strukturi ukupnih
troškova fiksni troškovi imaju veću zastupljenost, pri povećanju obima proizvodnje njihovim
stagniranjem biće uslovljeno zaostajanje povećanja ukupnih troškova. U protivnom, ako su
fiksni troškovi u strukturi ukupnih manje zastupljeni, što podrazumijeva veću zastupljenost
varijabilnih troškova, porast obima proizvodnje usloviće i približno srazmjerno povećanje
ukupnog iznosa ovog oblika ulaganja.
Karakteristike ponašanja ukupnih troškova u dinamici obima proizvodnje, kada se radi
o niskom učešću fiksnih u ukupnim troškovima u funkciji njihove kvantitativne strukture,
mogu se grafički predstaviti kao na slici 1. Pomenuta slika pokazuje da se, pri promjeni obima
proizvodnje, ukupni troškovi mijenjaju približno srazmjerno tim promjenama.
Ukoliko, u funkciji razvoja proizvodnih snaga određenog mezoekonomskog sistema,
dođe do povećane zastupljenosti fiksnih u ukupnim troškovima elemenata proizvodnje, datu
količinu proizvoda, odnosno sporiji rast ovog oblika ulaganja u odnosu na porast obima
proizvodnje, koji je omogućen tom pripremom.
5
Kako se reprodukovanje troškova elemenata proizvodnje omogućuje realizacijom
proizvoda na tržištu, povećano korišćenje kapaciteta, u uslovima visoke zastupljenosti fiksnih
u ukupnim troškovima, omogućuje snižavanje cijene koštanja.
Na taj način, razlaganjem ukupnih fiksnih troškova na veći broj jedinica proizvoda
smanjuje se i ukupan iznos troškova po jedinici proizvoda uz neizmjenjenu prodajnu cijenu,
čime se pospješuje kvalitet ekonomije.
Zavisno od privredne djelatnosti, kao i od prirodnih i tehničkih faktora, određeni
mezoekonomski sistemi se odlikuju velikom zastupljenošću sredstava za rad i drugih ulaganja
u pripremu proizvodnje.
Tako, na primjer, hidroelektrane, rudnici, topionice metala i slično karakterišu se izrazito
visokom zastupljenošću fiksnih u ukupnim troškovima elemenata proizvodnje.
S druge strane, pojedine mezoekonomske organizacije, zavisno od specifičnih uslova
privređivanja, odlikuju se naglašeno visokim učešćem varijabilnih upravljanja različitim
mezoekonomskim sistemima, pri čemu se kod jednih težište stavlja na racionalnije korišćenje
osnovnog materijala i radne snage izrade, a kod drugih upravljačke mjere se usmjeravaju na
potpunije korišćenje postojećeg kapaciteta, odnosno racionalnije korišćenje sredstava za rad.
7
