1. Poremećaji i oštećenja zdravlja velikim sportskim naporima ?

Telesno vežbanje i sportski napori dovode do morfoloških, strukturalnih i funkcionalnih promena svih organa i
organskih sistema, koje su naročito izražene na kardiovaskularnom, respiratornom i lokomotornom sistemu. Ove
preomene ostaju u fiziološkim granicama, sve dok telesno vežbanje i sportski napori, kao i biološki nadražaji, ne
prevaziđu adaptacione mogućnosti. Fizički napori koji angažuju oko 90% ili više ukupnih raspoloživih snaga jedne
osobe, predstavljaju napor izvan fizioloških granica, koji vodi ka različitim poremećajima zdravlja. Isto tako manji
fizički napori od ovog, mogu da izazovu poremećaje zdravlja, pa i smrt. Sportska opterećenja mogu da dovedu do
promena koje su na granici fiziološkog zbivanja, u koje spada zapaljenje mišića, sportska proteinurija i dr. Kao i
poremećaji i oštećenja zdravlja, među koja se ubrajaju : akutni poremećaji regulacije krvotoka, akutni poremećaji
usled sportskog prenaprezanja i hronična oštećenja zdravlja. Međutim, fizički napori u fiziološkim granicama ne
izazivaju poremećaje zdravlja, osim u specijalnim slučajevima.

2. Promene na granici fizioloških zbivanja ?

Zapaljenje mišića ili mišićni zamor –

nastaje posle jednokratnog većeg fizičkog napora kod osobe koja počinje sa

treniranjem ili izvrši do tada neuobičajeno specifično telesno opterećenje. Pri intenzivnim fizičkim naporima u
mišićima se otvara veliki broj kapilara I povećava snadbevanje krvlju, a pojačani biohemijski procesi u mušićima
mogu da dovedu do povećanog nagomilavanja metabolita. Nagomilani metaboliti mogu da izazovu bolove, crvenilo,
povišenu temperaturu. Kod sportista koji su dobro utrenirani, mogu se pojaviti bolovi u mišićima koji su posledica
fokalnog žarišta infekcije u organizmu i nastaju dejstvom bakterijskig toksina. Ovakvi vidovi zapaljenja mišića
ublažavaju se I iščezavaju odmorom I saniranjem žarišta infekcije.

Sportska proteinurija –

označava pojavu izlučivanja belančevina u mokraći sportista posle većih sportskih

opterećenja. Ova pojava može se smatrati funkcionalnom promenom, koja je uslovljenja neadekvatnom adaptacijom
organizma na izmenjene odnose krvotoka u bubregu u vezi sa fizičkim opterećenjem. Pojava I veličina proteinurije,
zavisi od intenziteta, vremena trajanja sportskog napora, stepena treniranosti sportiste I funkcionalnog stanja
bubrega. Maksimalna proteinurija nastaje između 3. I 15. Minuta po telesnom opterećenju, a zatim opada.

3. Poremećaji ili oštećenja zdravlja izazvani sportskim opterećenjima ?

3.1. Akutni poremećaji regulacije krvotoka ?

Ortostatski kolaps ( gravitacioni šok )

– predstavlja poremećaj koji nastaje kao posledica neposrednog prelaska od

intenzivnog sportskog napora u stanje potpunog mirovanja u uspravnom stavu. Obično se javlja kod trkača, kada
posle finiša odmah prekinu trčanje I stoje nekoliko minuta. Usled fizičkog naprezanja dolazi do povećanja količine
krvi u kapilarima I venama donjih ekstremiteta, a potpun prekid kretanja dovodi do zastoja krvi, jer opada dejstvo
mišićne pumpe, I samim tim se smanjuje dotok krvi u srce I mozak. U slučaju pojave znakova ortostatskog kolapsa,
sportistu je neophodno postaviti u ležeći položaj sa glavnom niže položenom I nogama podignutim u odnosu na trup.

Kolaps usled “napinjanja”

–

nastaje prilikom dugotrajnih vežbi snage sa velikim oterećenjem, koje se vrši sa

zadržavanjem disanja I napinjanjem. U ovakvim slučajevima dolazi do povećanja intratorakalnog pritiska, što otežava
priticanje krvi ka srcu, pri tome se snižava I arterijski krvni pritisak. Sve ovo dovodi do umanjenja zasićenja krvi
kiseonikom I anemije mozga, usled čega može da dođe I do gubitka svestina. U ovakvim slučajevima sportista se
postavi u ležeći položaj, sa glavom niže položenom I nogama visoko podignutim.

3.2. Akutni poremećaji usled sportskog prenaprezanja ?

Pri prekomernim opterećenjima na treningu ili takmičenju, kada se istovremeno udruži veliko fizičko I emocionalno –
psihičko prenaprezanje, može da dođe do akutnog poremećaja I dezintegracije funkcija organizma. Ovi poremećaji
često su uslovljeni nedovoljnom pripremljenošću takmičara, nastupom takmičara, sposobnosti, kao I nastupom
takmičara koji su neposredno pre takmičenja preležali neko akutno oboljenje od kog se nisu dovoljno oporavili. Oni
se češće dešavaju osobama kod kojih postoji neko latentno oboljenje kardiovaskularnog sistema.

“Sportska bolest” –

je jedan od oblika poremećaja nastalog usled akutnog sportskog prenaprezanja. Može da

nastane u slučajevima velikog fizičkog I emocionalno – pshičkog prenaprezanja, kao I usled nedovoljne
pripremljenosti gde dolazi do izražaja hipoglikemija I hopoksija. U ovakvim slučajevima neophodno je da se
takmičaru obezbedi mirovanje I eventualna terapija udisanjem kiseonika, I po potrebi davanje zaslađenog soka.

Akutna srčana slabost –

je poremećaj usklađenosti funkcija organskih sistema, koji je izazvan udruženim fizičkim I

emocionalno – psihičkim prenaprezanjem, može negativno da se odrazi I na funkciju srca. Telesno prenaprezanje
može da izazove patološke promene I zdravom srcu, kao I kod sportista sa latentnim oboljenjima, dok umereno
opterećenje ne remeti ravnotežu funkcija u organizmu. U slučajevima akutne srčane slabosti, sportistima treba da se
obezbedi strogo mirovanje u poluležećem položaju, uz lekarsku pomoć I hospitalizaciju. Nakon ozdravljenja I kada
srce nije trajno oštećeno, bavljenje sportom se zabranjuje duže vreme, a kasnije uz stalnu lekarsku kontrolu može da
se odobri vežbanje manjeg intenziteta I dužine trajanja.

3.3. Hronična oštećenja usled sportskog prenaprezanja ?

Kao rezultat nepravilnog obučavanja I treniranja, a naročito pod učestalim I drugim dejstvom prekomernog telesnog
opterećenja, mogu da nastanu različita sportsko – patološka stanja u vidu hroničnih oštećenja. Telesno opterećenje u
toku vežbanja treba da bude u granicama optimalnog za sportistu, jer prevazilaženje optimuma vodi ka raznim
oštećenjima. Mogu nastati poremećaji kao što su :

Hronični poremećaji kardiovaskularnog sistema –

pod dejstvom sistematskog telesnog vežbanja, kao osobenost

kardiovaskularnog sistema nastaju : hipertrofija srčanog mišića ( pojava hroničnog prenaprezanja srca ), hipotonija
( snižen krvni pritisak ), bradikardija ( smanjena frekvencija srca ), aritmija ( nepravilnost u srčanom radu ).

Hronični poremećaji gastrointerstinalnog sistema –

želudačno – crevni poremećaji. Nastaju obično kao posledica

neracionalne ishrane, a naročito pri uzimanju velikih obroka neposredno pred duge I naporne treninge I takmičenja.

Hronični poremećaji lokomotornog aparata –

mogu da budu različiti, ali se kod sportista naročito često nalaze

artroze. Artroze predstavljaju hronična oboljenja zglobova, koja se odlikuju degenerativnim I hipertrofičnim
promenama na kostima I hrskavicama zglobova, a pri tome mogu da se zapaze I promene na okolnom mekom tkivu.
Ove promene su praćene ograničenjem funkcije zgloba I bolovima, ali ne mora da znači da će uvek doći do toga.

Pretreniranost –

je stanje organizma u kome dolazi do drastičnog pada radne sposobnosti, a posledica je loše

doziranog opterećenja. Nedovoljno izdozirano opterećenje će kroz duži vremenski period pokazati stagnaciju, dok je
preveliko opterećenje opet siguran put u pretreniranost. Osnovni razlozi za pretreniranost mogu biti : greške u
vođenju treninga, stil života sportiste, psihička tenzija, socijalno okruženje ili pogoršano zdravstveno stanje. Što se
ranije dijagnostikuje, mada je bolje preventirati, to će tretman oporavka biti kraći. Preporučuje se duži odmor,
promena mesta boravka, procedure fizikalne terapije, sportska masaža, aktivni odmor..

4. Kontrola funkcionalnih sposobnosti ?

Ocenjivanje radne sposobnosti pojedinca moguće je posmatranjem i merenjem vrednosti pojedinih funkcija pomoću
raznih kriterijuma, kao što su :

a ) respiratorno – kardiovaskularni kriterijumi

( frekvencija srca, arterijski krvni pritisak, ekg, minutni volumen srca,

vitalni kapacitet pluća, frekvencija disanja i plućna ventilacija, ekspiratorna i inspiratorna voljna apneja ) ;

b ) metabolički kriterijumi

( nivo mlečne kiseline u krvi, nivo šećera u krvi, potrošnja kiseonika, energetski utrošak ) ;

c ) kriterijumi za mišićnu snagu

( dinamometrijska snaga stiska šake, snaga leđnoslabinskih mišića opružača i snaga

mišića opružača potkolenice ) ;

d ) kriterijumi za nervno mišićnu reakciju

( brzina nervno – mišićne reakcije na vidne i slušne nadražaje ).

Posmatranjem i merenjem ovih kriterijuma kod jedne osobe, kao i posmatranjem njihovih odnosa, može se dobiti
uvid u funkcionalne sposobnosti te osobe. Radi procenjivanja reakcija organizma pojedinca, neophodno je upotrebiti
baterije testova,tj. niz pojedinačnih testova grupisanih po određenom izboru i redu u jednu celinu. Procena funkcije
jednog organa, organskog sistema ili više organskih sistema integralno, vrši se eksperimentalnim postupkom,
odnosno testom, koji, u suštini predstavlja izazivanje reakcije prilagođavanja pojedinih fizioloških funkcija u
određenim okolnostima. Ti testovi se nazivaju organski testovi.

4.5.1. Kombinovani kardiovaskularni i neurovegetativni testovi ?

Ovi testovi predstavljaju testove kardiovaskularnog sistema u čijoj osnovi leži regulativna sposobnost
neurovegetativnog sistema. U ove testove spadaju Lorencov test i test po Letunovu.

Lorencov test –

se primenjuje kod školske dece, starijih osoba koje se bave sportsko – rekreativnim aktivnostima i

kod srčanih bolesnika. Izvođenje testa : Za izvođenje testa potrebna je štoperica, stetoskop, obrazac za upisivanje
podataka. Ispitaniku se u stanju mirovanja meri srčana frekvenca u uzastopnim intervalima od 5 sekundi u 30 ili 60
sekundi. Posle toga se izvodi 20 dubokih čučnjeva u vremenu od 20 sekundi i nakon poslednjeg čučnja, ispitanik
odmah seda na stolicu i otpočinje se ponovno merenje istom procedurom, sve dok se srčana frekvenca ne vrati na
vrednost u stanju mirovanja. Ocenjivanje rezultata ovog testa zasniva se na tri kriterijuma :
a ) vrednosti frekvencije srca i ritmičnosti rada srca u stanju mirovanja ;
b ) vrednosti frekvencije srca neposredno posle opterećenja i
c ) vreme povratka frekvencije srca od momenta prekida standardnog opterećenja.
Vrednosti : do 30 sekundi ( odličan rezultat ), 30 – 45 sekundi ( vrlo dobar rezultat ), 46 – 60 ( dobar rezultat ) i preko
60 ( slab rezultat ). Niska frekvencija srca i ritmičan rad u stanu mirovanja i manje ubrzanje srčane frekvencije posle
20 čučnjeva, ukazuju na dobru prilagođenost organizma na fizičke napore.

Letunov test –

se sastoji iz tri dela. U prvom delu nivo opterećenja je mali, u drugom srednji, i u trećem velikog

intenziteta. Za izvođenje testa potrebno je : štoperica, stetoskop, merač krvnom pritiska, metronom, obrazac za
upisivanje podataka, hartija sa milimetarskom podelom i lenjir. Izvođenje testa : Ispitaniku se u stanju mirovanja
meri srčana frekvenca u intervalima od po 10 sekundi u toku 1-2 minute, kao i arterijski pritisak. Posle toga izvodi se
20 dubokih čučnjeva u vremenu od 30 sekundi. Nakon izvršenih čučnjeva ispitanik sedne, te se u toku sledeća 3
minuta meri frekvencija srca u intervalima od 10 sekundi, u prvih i poslednjih 10 sekundi svake minute, a arterijski
krvni pritisak početkom minuta. Posle toga sledi trčanje maksimalnom brzinom u mestu u vremenu od 15 sekundi.
Nakon trčanja ispitanik sedne, pa se u toku 4 minuta radi isto merenje kao u prvoj pauzi. Posle toga ispitanik
nastavlja sa trčanjem u mestu muskarci 3min, žene 2min, tempom od 180 koraka u minuti, posle čega se u sledećih 5
minuta meri isto kao u prvoj i drugoj pauzi. Vrednosti frekvencije srca i arterijskog krvnog pritiska izmerene u svakoj
od pauza registruju se u obrascu za upisivanje podataka, kao i vrednosti istih parametara u stanju mirovanja.
Vrednosti ( parametri ) : Na osnovu veličina promena frekvencije srca i sistolnog, odnosno dijastolnog krvnog pritiska,
koji predstavljaju reakciju organizma na izvršene telesne napore, razliku se tri osnovna tipa reakcija :
a ) normotonu – povišenje sistolnog i umereno sniženje dijastolnog krvnog pritiska, umereno ubrzanje frekvencije
srca ; b ) hipertonu ; c ) hipotonu ; d ) distonu. Stanje dobre prilagođenosti i pripremljenosti organizma na telesne
napore odgovara normotona reakcija, dok se ostali tipovi reakcija javljaju kod nedovoljno treniranih i umornih osoba.

4.5.2. Kombinovani kardiovaskularni i mišićni testovi ?

U ovu grupu testova spadaju Harvard step test, modifikacije Harvard step testa po Insuli i po Junui, Bergmanov test.

Harvard step test

–

ovim testom se ispituje izdržljivost mišićnog naprezanja i reakcija srca za vreme oporavka, po

izvršenom standardnom opterećenju. Za izvođenje testa potrebna je : štoperica, stetoskop, metronom, klupica
visine 50,8cm i 40cm, obrazak za upisivanje podataka. Izvođenje testa : Ispitanik se penje na klupicu i silazi sa nje, u
trajanju od 5 minuta. Ritam rada se određuje metronomom podešen na 120 otkucaja u minuti. Merenje frekvencije
srca vrši se u prvoj polovini drugog, trećeg i četvrtog minuta oporavka, u toku 30 sekundi. Vrednosti ( parametri )
Pomoću tih vrednosti frekvencije srca ( p1, p2, p3 ) i vremena trajanja rada, izračunava se indeks Harvard step testa

preko jednačine I =

vreme rada u sekundama

(

)

∗

100

: ispod 55 ( vrlo slaba fizička kondicija ), 55 – 65 ( slaba fizička

kondicija ), 65 – 79 ( dobra fizička kondicija ) , 80 – 90 ( vrlo dobra fizička kondicija ) , preko 90 ( odlična fizička
kondicija ).

Bergmanov test –

Za izvođenje testa potrebna je : štoperica, stetoskop, metronom, klupica visine 40cm, obrazac sa

upisivanje podataka. Izvođenje testa : Ispitanik se penje na klupicu od 40cm i silazi sa nje u trajanju od 5 min. Posle
izvršenog rada i 1 minute odmora u sedećem položaju, meri se samo 30 – sekundna vrednost frekvencije srca u prvoj