UPRAVLJANJE DEPOZITNIM POTENCIJALOM POSLOVNIH BANAKA U
SR JUGOSLAVIJI
1. Uloga depozita u savremenom bankarstvu
Depozitni izvori predstavljaju "the main stone" finansijskog potencijala poslovnih
banaka. Najstariji su izvor bankarskih sredstava, čije korene srećemo još u starom Rimu i
antičkoj Grčkoj. Sa razvojem bankarske delatnosti, razvijala se i usložnjavala i ova
bankarska kategorija.
Tradicionalno, definišu se kao sredstva nebankarskih sektora na računima banaka
koja je banka dužna da isplati odnosno transferiše po nalogu depozitara bez uslovljavanja.
U suštini, predstavljaju specifičnu vrstu kredita datog banci. Na većinu depozita plaća se
određena naknada
1
(to proizilazi iz kreditnog karaktera depozita) u bankarstvu tradicionalno
poznata kao pasivna kamatna stopa. Prirodno je da je ona niža od aktivne kamatne stope,
jer na njihovoj razlici, banka, upravo i stiče prihod. Veličina margine u stabilnim finansijskim
prelikama iznosi: "Banke isplaćuju kamatu depozitarima u visini depozitne kamatne stope
koja je niža od bazične kamatne stope - obično od 2 do 4% i teži, takodje, da prati njene
fluktuacije".
2
Iako se često ističe kao jedan od instrumenata konkurencije između banaka
ona to najčešće nije: "Iako se, teorijski, banke mogu takmičiti u pogledu visine kamatnih
stopa, u praksi njihove stope teže da, blisko, prate jedna drugu".
3
Međutim, ona predstavlja
istinski instrument konkurencije kod privlačenja transakcionih depozita (tradicionalno
nekamatonosnih kod banaka) između banaka i pojedinih para-bankarskih grupacija, koje
nude različite modele kvazi transakcionih računa i na njih plaćaju kamatu.
4
Interes ove
grupacije se ogleda u veličini likvidne premije ostvarene na bazi ugovorenog aranžmana koji
uključuje automatske konverziju viškova transakcionog novca u kratkoročne hartije od
vrednosti i obratno u slučaju potrebe većih plaćanja vlasnika računa.
TABELA 1.
BALANCE SHEET OF U.S. COMMERCAL BANKS, 1992
Assets (user of funds) Liabilities (sources of funds) and net worth
Reserves
Cach items in process of collection
Deposits at other banks
Securities
U.S. government and agency
State and local government and
other securities
Loans
Commercial and industrial
Mortgage
Consumer
Interbank
Other Ioans
Miscellaneous assets
December 30. 1992.
2.1%
3.5
1.1
24.1
19.5
4.6
63.1
14.0
26.7
11.5
4.4
6.5
6.1
Checkable deposits
Nontransaction deposits
Savings deposits
Time deposits (CDs)
Large, negotiable time deposits (CDs)
Borrowings (from the Federal
Reserve, in the federal funds
market, from subsidiaries and
affiliates, and through repurchase
agreements)
Equity capital (net worth)
25.1%
23.5
20.1
7.1
15.7
8.5
Source: R. G. Hubbard, Money the Financial System and the Economy, 1994, (
Federal Reserve Bulletin
April
1993)_
1
Pasivna kamatna stopa proizašla je iz nekadašnjanje "naknade za čuvanje vrednosti".
2
Palfreman / Ford, s. 98.
3
Palfreman / Ford, s. 98.
4
Plaćanje kamate na ove račune je pravno održivo jer se takvi računi ne smatraju depozitima.
1
Formiranje "kvalitetnog" depozitnog potencilala banke, ključno je pitanje poslovne
politike banke, obzirom da depoziti dominiraju u kompoziciji bankarskih izvora:"Depoziti su
glavni izvor bankarskih fondova i tekućih računa za oko 90% ukupnih komercijalnih
sredstava banke (90% depoziti, 2% ostali izvori, 8% kapital)".
5
Istina, danas je stanje nešto drugačije što je rezultat sekularne tendencije pada
depozitnih izvora prouzrokovane deregulacijom bankarske delatnosti i pojavom novih
tržišnih instrumenata mobilizacije novčanih resursa. Međutim, "depozitni blok" i dalje ima
ključnu poziciju u formiranju finansijskog potencijala banke ( pogledati tabelu 1.).
Najstariji depozitni oblik su depoziti po viđenju. Ovi depoziti se nalaze na
transakcionim računima nebankarskih sektora i banke su dužne da ih dnevno isplaćuju
odnosno transferišu prema nalogu vlasnika depozita. Ovaj bilansni blok predstavlja
najlikvidniju aktivu, tačnije, instrumente plaćanja i tradicionalno ne nosi nikakvu kamatu.
Poslovne banke ih prikupljaju zbog poboljšanja sopstvene likvidnosti, opreznosnih razloga,
kao i rekreiranja kratkoročnog kreditnog potencijala. Dominantno su određeni: stopom rasta
primarnog novca, potrebom držanja rezervi likvidnosti realnog sektora, modelom obračuna
obavezne rezerve (
r
)
6
od strane centralne banke
7
, dostignutim nivoom kamatne kulture kao
i sklonošću držanja gotovine (
g
)
8
nebankarskih transaktora. U nerazvijenim finansijskim
strukturama kao i u zemljama "tranzitornog lagera" visok uticaj na nivo i strukturu
depozitnih potencijala imaju tržišni rizici, pre svega inflacija i rizik deviznog kursa. To
prouzrokuje da ovi monetarno-bankarski sistemi, po pravilu, imaju više stope rasta
primarnog novca, veću sklonost ka držanju gotovine
9
i više stope obaveznih rezervi.
Blok transakcionih depozita beleži sekularnu tendenciju relativnog smanjenja učešća
u kompoziciji ukupnih depozitnih potencijala poslovnih banaka u zemljama savremenih
finansijskih struktura.
TABELA 2.
RELATIVE IMPORTANCE OF COMMERCIAL BANK DEMAND AND TIME DEPOSITS
Uočeni trend objašnjava se deregulacijom savremenog bankarstva koja je
prouzrokovala veće prisustvo poslovnih banaka na finansijskom tržištu kao i podizanjem
nivoa kamatne kulture
10
nebankarskih sektora. Nebankarski sektori su smanjili iznose
transakcionog novca na računima kod banaka, pretvarajući ih u kratkoročne vrednosne
hartije, a da pri tome nisu ugrozili tekuću likvidnost (stvaranjem sekundarne likvidnosti).
Budućnost klasičnih transakcionih računa, obzirom na dinamičan razvoj surogata
novca i pojavu fenomena elektronskog bankarstva, relativno je neizvesna. Ono što se sa
5
Reed/Cotter/Gill/Smith, s.74,
6
r
=
R/D
7
Zavisno da li se obavezna rezerva obračunava samo na transakcione depozite (D), ili je osnovica šira, kao i da li
je u slučaju šire osnovice primenjen linearni ili progresivni metod.
8
g
= G/D
9
Povećana sklonost držanju gotovine praćena je stalnim naporima da se gotovina (najčešće van institucionalno)
pretvori u neko pouzdanije inostrano sredstvo plaćanja ili materijalne vrednosti.
10
Rezultat: Želja za postizanjem ukupnih maksimalnih efekata na podlozi anticipiranih viškova tekuće likvidnosti.
2
Total
Demand
Time
1950
100
74
26
1955
100
72
28
1960
100
65
35
1965
100
52
48
1970
100
48
52
1971
100
45
55
1972
100
45
55
1973
100
42
58
1974
100
43
57
Source: Reed/Cotter/Gill/Smith, COMMERCIAL BANKING, 1976 ,
(Federal Reserve Bulletins)
