STRUKTURE STANOVNIŠTVA
U demografiji se izučavaju biološke, socio – ekonomske i intelektualne karakteristike
stanovništva. Takvo je shvatanje usvojeno tek u savremenoj nauci. Mnogi naučnici su ranije
(neki i danas) zastupali mišljenje da demografija kao nauka o stanovništvu treba da se bavi
samo starosno – polnom i bračnom strukturom, dok izučavanje ostalih struktura ulazi u
predmet drugih naučnih disciplina (sociologije, ekonomije, medicine, antropologije, genetike,
antropometrije, etnologije, psihologije itd.). Mada se ne može osporiti značaj ispitivanja
demografskih struktura i u okvirima pomenutih nauka, pa i sa aspekta ispitivanja promena
kod ukupnog stanovništva ili njegovih delova, one stavljaju u centar svog interesovanja ili
istraživanja karakteristike pojedinaca, ili je za njih istraživanje stanovništva kao jedinice
posmatranja naučni postupak za izučavanje drugih, njima svojstvenih fenomena. Demografija,
pak, izučava strukture stanovništva sa prvenstveno sledećim ciljevima: deskripcija,
utvrđivanje tendencija u promenama, uzroci promena i faktori koji utiču na promene,
proučavanje zakonomernosti i stvaranje mogućnosti za prognoziranje promena i budućih
struktura, proučavanje veza i međuzavisnosti struktura i kretanja stanovništva itd.
Od bioloških struktura stanovništva, u demografiji su na nivou ukupnog stanovništva
postignuti veoma krupni rezultati u analizi starosnog i polnog sastava. Kod pomenute dve
strukture naučna saznanja su na takvom stepenu da se sa uspehom mogu tumačiti dosadašnje
promene, faktori koji na njih utiču i u znatnoj meri predviđati buduće promene. Pošto se
analize starosne i polne strukture zasnivaju obično na rezultatima potpunih statističkih
zahvata, to je i stepen pouzdanosti dobijenih rezultata na visokom nivou. Istraživanja ostalih
bioloških struktura stanovništva (fizičke, tj. antropometrijske karakteristike, genetske
strukture, distribucija stanovništva prema krvnim grupama, rasna pripadnost, zdravstveno
stanje naroda itd.) najčešće se zasnivaju na parcijalnim ispitivanjima, koja ne mogu dati takve
rezultate koji bi u celini zadovoljili demografski aspekt (analiza za ukupno stanovništvo).
Do sada se smatralo da su pojedine socio – ekonomske strukure najbolje izučeno
područje u demografskoj analizi. No pokazalo se da sa povećanjem broja analiza raste i broj
problema koje treba rešavati. Sem toga, sa društveno – ekonomskim razvojem socio –
ekonomske strukture stanovništva postaju kompleksnije, a time i njihova analiza
komplikovanija. Socio – ekonomske strukture stanovništva odnose se na veoma širok krug i
veliki broj karakteristika stanovništva, koje su u odeljku obeležja stanovništva sažeto
definisane. Tamo je bilo govora i o njihovim klasifikacijama.
Intelektualne strukture stanovništva su relativno slabo izučavano područje u
demografiji. Od struktura analiziranih na nivou stanovništva treba pomenuti, pre svega,
pismenost i školsku spremu ukupnog stanovništva, kvalifikacionu strukturu radne snage, dok
su ostale strukture ispitivane uglavnom samo parcijalno (npr. kvocijent inteligencije
stanovništva i njegovih delova) u drugim naukama, što je najčešće nedovoljno za
demografiju.
U literaturi se zastupa mišljenje o postojanju teorijske kompleksne strukture
stanovništva. Metodološki instrumentarij ne omogućuje ispitivanje kompleksne strukture.
Zbog toga se u praksi pristupa izučavanju parcijalnih struktura. Pri tome istraživači nastoje da
u jednom pregledu obuhvate više različitih karakteristika (obeležja) stanovništva (aktivno
stanovništvo prema zanimanju, polu, starosti itd.)
U eksplikaciji promena, faktora koji na njih utiču, njihove uzajamne povezanosti i
međuzavisnosti sa kretanjem stanovništva itd., demografija se koristi i saznanjima iz drugih
nauka, a ona drugim naukama pruža svoj doprinos s obzirom na specifični metod koji
upotrebljava pri istraživanju, kao i s obzirom na svoja vlastita saznanja o promenama u
ukupnom stanovništvu.
Analiza demografskih struktura
Najveći broj demografskih struktura odnosi se na kvalitativna obeležja. U vezi sa
ovom činjenicom javlja se nekoliko posebnih problema. Jedan od značajnijih je problem
klasifikacije, tj. na koji način izvršiti razvrstavanje pojedinaca prema klasifikacionim grupama
koje će biti podesne za analizu, a istovremeno svrsishodnim s obzirom na postavljene ciljeve i
istraživanja, s obzirom na veličinu skupa i na potrebe statističke obrade. Pored toga, potrebno
je da su definicije obeležja i klasifikacionih grupa naučno opravdane i standardizovane sa
definicijama u drugim ispitivanjima (ovo povećava domet analize). Primenjene klasifikacije
mogu se kod iste karakteristike razlikovati po broju grupa koje se koriste u obradi (takozvane
sažete i detaljne klasifikacione sheme).
Promene u demografskim strukturama ispituju se na osnovu sukcesivnih istraživanja
(npr. popisa stanovništva). Prilikom analize treba imati u vidu ovu činjenicu, posebno sa
aspekta uporedivosti definicija i klasifikacija primenjenih u tim istraživanjima.
Sažete klasifikacione sheme primenjuju se u cilju dobijanja većih mogućnosti za
uopštavanje. Prilikom tih uopštavanja analitičar bi mogao pogrešiti ako ne bi imao u vidu i
uže grupe, u koje su raspoređeni mnogi mogući modaliteti ispoljavanja strukture. Na primer,
primena klasifikacije po velikim grupama kod analize starosne strukture (omladina: 0 – 19
godina; sredovečni: 20 – 59; stari 60 i više) često je veoma korisna, ali je za ispitivanje
fenomena demografskih procesa starenja celishodno da se upoređuju i drugi pokazatelji, a ne
samo procenti koji otpadaju na pomenute starosne grupe. Za pomenutu analizu starenja
stanovništva biće značajno kakvi odnosi postoje između kontingenata omladine i starog
stanovništva, da li je relativno veća grupa starijih ili mlađih sredovečnih i sl.
Po mogućstvu, istraživanje struktura treba da se odnosi na što duži period
posmatranja. Tada su uopštavanja, istrživanja zakonomernosti i tendencija, kao i ocenjivanje
budućih promena, naučno opravdaniji.
Povezanost između kretanja stanovništva i demografskih struktura
Kada se diskutuje o ovom pitanju, onda se a priori prihvata pretpostavka da je u
pitanju međuzavisnost i međusobna uslovljenost. Komponente kretanja stanovništva
(fertilitet, smrtnost i migracije) utiču na pojedine demografske strukture odnosno na
kompleksnu strukturu stanovništva, dok same strukture imaju povratni uticaj na kretanje
stanovništva. Ovo se može najbolje objasniti ako se navede nekoliko primera.
Visok fertilitet stanovništva utiče na formiranje izrazito mlade starosne strukture.
Pomenuti uticaj je još značajniji ako su stope smrtnosti odojčadi i male dece niske. Međutim,
ako stope fertiliteta imaju opadajuću tendenciju, udeo omladine u ukupnom stanovništvu
takođe opada, a rastu udeli najpre sredovečnog, a kasnije starog stanovništva.
U fazi transfera poljoprivrednog stanovništva, do kojeg dolazi usled industrijalizacije
i razvoja drugih privrednih delatnosti, najčešće se brzo menja srtuktura ukupnog i aktivnog
poljoprivrednog stanovništva prema starosti i polu. Pomenute promene uslovljene su
selektivnom strukturom migrantskog stanovništva prema starosti i polu, a kasnije i
posledicama koje izaziva promenjena starosno – polna struktura na fertilitet i mortalitet
poljoprivrednog i nepoljoprivrednog stanovništva.
Faktori koji utiču na demografsku strukturu
Biološki, socio – ekonomski i psihološki faktori koji deluju na komponente kretanja,
istovremeno uslovljavaju demografsku strukturu. Pomenuti faktori ne deluju pojedinačno, već
međusobno povezano. Kompleksnost njihovog delovanja se povećava još time što postoji
međuzavisnost između kretanja i struktura stanovništva.
Ekonomska struktura aktivnog stanovništva uslovljena je strukturom privrede i
društva u celini. Pretežno agrarna struktura privrede u jednoj zemlji usloviće pretežno agrarnu
strukturu njenog stanovništva. Obrnuto, u industrijski razvijenoj zemlji znatan deo
stanovništva biće zaposlen u industrijskim privrednim granama. Sa porastom produktivnosti
rada u proizvodnim delatnostima, opadaće relativan udeo radne snage u tim delatnostima, a u
porastu će biti udeo radne snage u takozvanim tercijarnim delatnostima, itd. Profesionalna
struktura aktivnog stanovništva, tj. podela rada s obzirom na individualna zanimanja, unutar
nekog preduzeća ili privredne grane biće više raščlanjena ako preduzeće ili privredna grana
