Dr Branko Morait,
Sudija Suda Bosne i Hercegovine

Branko Morait, PhD
Justice of Court of Bosnia and Herzegovina

SLOBODA UGOVARANJA I PRAVO KONKURENCIJE U SAVREMENOJ

SUDSKOJ PRAKSI*

FREEDOM OF CONTRACTING AND LAW OF COMPETITION IN MODERN

COURT PRACTICE

Apstrakt

Pravo konkurencije sadrži pravila o zaštiti konkurencije između privrednih subjekata

od restriktivnih praksi privatnih i javnih preduzeća u cilju dobrobiti potrošača i izbjegavanja
monopolističkog ponašanja. Postavlja se pitanje da li se sloboda ugovaranja, kao osnovno
načelo ugovornog obligacionog prava, može zloupotrebiti tako da ugrozi pravo konkurencije?

Abstract

: Law of competition contains rules regarding competition protection between

commerce subjects from restrictive practice of private and public enterprises in order to

achieve benefit for consumers and to avoid monopolistic activities. There is a question

whether freedom of contracting, as a basic principle of contract law, can be abused in order

to jeopardise law of competition?

Ključne riječi
Sloboda ugovaranja, pravo konkurencije, javni poredak, ugovor, sudska praksa

Key words

: freedom of contracting, law of competition, public order, contract, court

practice.

*Pravna riječ, (36)Banja Luka, 2013., 101-117.

Uvodne napomene o slobodi ugovaranja i javnom poretku

Sloboda ugovaranja, prema rasprostranjenom shvatanju, je načelo ugovornog prava,

emanacija  opšteg  načela  privatne  autonomije  odnosno  autonomije  volje,  koje  ugovaračima
pruža  čitav  set  ovlašćenja  ili  opcija  u  pogledu  kojih  se  oni  slobodno  opredjeljuju.  Prva  ili
osnovna opcija glasi: „ugovarati ili ne ugovarati.“ Nakon ove osnovne opcije slijde i druge u
pogledu  izbora  ugovornog  partnera,  tipa  ugovora  i  sadržaja  ugovornog  odnosa,  tj.  Prava  i
obaveza  ugovornih  strana,  vremena  trajanja  ugovornog  odnosa,  vremena  njegovog  gašenja  i
sl. Zakon o obligacionim odnosima u odredbi člana 10. proklamuje načelo autonomije volje,
koja  odredba  glasi:  „Strane  u  obligacionim  odnosima  su  slobodne,  u  granicama  prinudnih
propisa,  javnog  poretka  i  dobrih  običaja  da  svoje  odnose  urede  po  svojoj  volji:“Zakona  o
obligacioinim  odnosima,  po  kojoj:  „Strane  u  obligacionim  odnosima  su  ravnopravne.“
Najzad, načelna odredba koja pripada proklamovanoj autonomiji volje u ugovornom pravu je
i  odredba  člana  20  Zakona  o  obligacionim  odnosima,  prema  kojoj,  „strane  mogu  svoj
obligacioni  odnos  urediti  drugačije  nego  što  je  ovim  zakonom  određeno,  ako  iz  pojedine
odredbe ovog zakona ili iz njenog smisla ne proizilazi nešto drugo.“

Ako sistematski analiziramo navedene odredbe Zakona o obligacionim odnosima,

možemo se prikloniti širem tumačenju načela autonomije volje, koje ne mora biti plod
doslovnog značenja odredbe člana 10. ZOO., jer bi se doslovnim tumačenjem autonomija

volje ticala samo slobode uređivanja sadržaja obligacionog odnosa, izbora tipa ugovora,
odnosno slobodnog kreiranja prava i obaveza od strane ugovornih partnera.

Druga grupa pitanja je: da li naše pravo kao tranzicijsko pravo pripada odnosno da li

se vraća u porodicu kontinentalnog zakonskog prtava u kojem važe apstraktne, opšte pravne
norme  u  izvorima  prava  u  objektivnom  smislu,  ili  se  približava  anglosaksonskoj  porodici
prava u kojoj bi sudska praksa kroz sudske presedente bivala izvorom prava? Ovo se pitanje
ovako postavlja zbog toga što  ograničenja slobode ugovaranja treba da potiču iz zakona ili,
pak,  iz  sudskih  odluka?  Da  li,  pored  imperativnih  normi,  u  pojam  javnog  poretka,  koji  nije
zakonski definisan, ulaze i pravosnežne sudske odluke odnosno izreke sudskih odluka. Prema
literaturi,  „početak  primjene  doktrine  „public  policy“,  anglosaksonska  pravna  teorija  vidi  u
sudskim odlukama koje su se ticale zakonitosti ograničenja konkurencije i utuživosti obaveza
iz  opklade.“

I dalje, da parafraziramo, sudska praksa je prepoznavala ugovore protivne „

public policy“, kao zloupotrebe ekonomski jačeg položaja pri zaključenju ugovora; zabranu
ponašanja u pravnom prometu koje može da dovede do obmane učesnika kao i zabrane
povrede određenih etičkih vrijednosti (lične slobode pojedinaca, slobode obavljanje profesije
itd.).

Upravo anglosaksonska sudska praksa uviđa da ugovor nije samo instrument

garantovanja slobode pojedinaca već i akt koji može računati na punovažnost samo ukoliko je
u skladu sa javnim interesima i javnim dobrom.

Francuska pravna teorija označava kao

zadatak  „Ordre  public“  da  obezbijedi  glatko  funkcionisanje  pravnih  instituta.  Javni  poredak
tako  treba  da  obezbijedi  dobro  funkcionisanje  instituta  građanskog  prava.  On  postavlja
granice  za  privatnu  autonomiju  stranaka  i  stavlja  sadržinsko  oblikovanje  ugovora  u  okvire
društvenog interesa.

I prema švajcarskoj pravnoj teoriji, pojam javnog poretka ne služi samo

razlikovanju  imperativnih  i  dispozitivnih  normi,  nego  označava  i  granice  privatne
autonoimije.  To  ,  iz  prošlosti  našeg  prava,  proizilazi  i  iz    odredaba  paragrafa  13.  SGZ,  i
odredbe  paragrafa  879.  stav  1.  noveliranog  AGZ,  koje  su  kao  opšte  granice  slobode
ugovaranja stranaka smatrali imperativne propise koji su predviđali određene zabrane i moral.
Drugim  riječima,  „zabranjeni  su  0pravni  poslovi  koji  su  izričito  zabranjeni  prinudnim
pravnim propisima pozitivnog prava ( zakonima, uredbama, naredbama, odlukama itd) i koji
su po svojoj sadržini protivni moralnim shvatanjima naše sredine.“

Privatna autonomija data

je pravnim subjektima od strane zakonodavca. Zbog toga su oni vezani za pravni poredak i ne
smiju da ga vrijeđaju čak i kada o tome ne postoji izričita zakonska odredba.

Prema našim

teoretičarima  građanskog  prava,  mada  preovlađuje  da  se  radi  o  ocjeni  ugovora  koji  je  već
zaključen s aspekta usklađenosti ili sukobljenosti sa načelima javnog poretka, nalazimo i stav
po kojem: „sudija, oslanjajući se na pravna načela može da odredi  javni poredak i da izrekne
da li je jedan ugovor u skladu s njim, sa društvenim interesima koje je zakonodavac imao u
vidu  ...“  I  dalje,  „  u  slučajevima  u  kojima  ne  funkcioniše  ugovrni  mehanizam  za  ostvarenje
pravičnog  namirenja  interesa  stranaka,  treba  stranke  prinuditi  na  poštovanje  dispozitivnog
prava,  pozivanjem  od  strane  suda  na  pobvredu  javnog  poretka  do  kojeg  je  došlo
zanemarivanjem  osnovnih  načela  dispozitivnog  prava.“.

Profesor Antić

u pojam javnog

poretka  uvrštava  i  tzv.  pravne  standarde  odnosno  generalne  klauzule  kojim  se  sudiji  daju
određene,  uže  ili  šire,  smjernice  u  vezi  sa  primjenom  odgovarajućih  normi.  To  je,  u  stvari,
„duh“ jednog pravnog sistema, koji mora konkretizovati sud u svakom konkretnom slučaju.

Dr Dragoljub Stojanović; Sloboda ugovaranja i javni poredak, Arhiv za pravne i društvene nauke, broj 3/1968,

386.

Ibid., 288.

Ibid.

Ibid., 391.

Ibid., 395.

Ibid.

Ibid., 396.

Prof.dr Oliver Antić,Obligaciono pravo, „Službeni glasnik“, Beograd, 2008., 219.

usklađivanje  bosansko-hercegovačkog    pravnog  sistema  fokusira  se  na  osnovne  elemente
unutrašnjeg  tržišta  pravne  tekovine  EU  (acquis)  i  druge  trgovinske  oblasti.  Bosansko-
hercegovačke  institucije  su  se  ovim  sporazumom  obavezale  da  se  postojeće    i  buduće
zakonodavstvo  pravilno  provodi  i  primjenjuje  na  način  predviđen  u  „harmonizacionoj
klauzuli“  SSP.  Najvažnija  odredba  SSP  za  bosansko-hercegovačke  institucije,  koja  se  tiče
prava konkurencije, sadržana je u odredbi člana 71. stav 2. SSP koji propisuje da će se svaka
praksa  suprotna  ovoj  odredbi  ocjenjivati  na  osnovu  kriterijuma  koji  proizilaze  iz  primjene
pravila o konkurenciji koja važe u EU, i instrumenata za tumačenje koje su usvojile institucije
EU, Evropska komisija i Evropski sud pravde.

Prema odredbama ZoK bosansko-hercegovački organi za zaštitu prava konkurencije

imaju

samo mogućnost

da primjene praksu i odluke Evropskog suda pravde i Evropske

komisije.  Tako  proizilazi  iz  odredbe  člana  43.  stava  (7)  ZoK,  prema  kojoj,  Konkurencijsko
vijeće, u svrhu ocjene datog slučaja, može koristiti sudsku  praksu Evropskog suda pravde i
odluke Evropske komisije.

Odredba člana 71. stav 2. SSP postavila je u ovome viši standard, jer

zahtijeva

obaveznu ocjenu predmeta pred domaćim organima zaštite prava konkurencije na osnovu
sudske prakse Evropskog suda pravde i odluka Evropske komisije u mjeri u kojoj može uticati
na tzrgovinu između EU i BiH.

Postavlja se kao problem mogućnost da nadležni bosansko-hercegovački organi za

zaštitu konkurencije primjenjuju pozitivno pravo BiH koje u određenoj mjeri nije
harmonizovano sa pravom EU, što bi moglo izazvati odstupanja bosanko-hercegovačke
prakse od procjena i prakse EU institucija.

Dakle, iz navedenog proizilazi da se procjena datog slučaja povrede prava

konkurencije može vršiti na osnovu sudske prakse Suda pravde i Evropske komisije. Ovakvim
propisivanjem nisu se utvrdile pretpostavke za suđenje na osnovu odluka suda kao izvora
prava ili sudske prakse u smislu kako se to čini u presedentnom pravosuđu. Suđenje u BiH se
i dalje oslanja na tumačenje zakona nakon utvrđenja činjeničnog stanja, ali se sudska praksa
Evropskog suda pravde i praksa Evropske komisije uzima kao jedno od pravila tumačenja i
ocjenjivanja po analogiji. U krajnjoj liniji, ako se odluka domaćeg suda zasniva na analogiji
sa nekom odlukom Evropskog suda pravde, ona će imati značaj izvora prava za rješenje
konkretnog slučaja, ako je njen prevalirajući značaj za rješenje konkretnog slučaja.

Ograničenje slobode ugovaranja kao sancija za monopolističko ponašanje

privrednog subjekta na tržištu

Zakonom o konkurenciji BiH uokvirena je uobičajena, uporednopravna, zakonodavna

praksa  tako  što  se  uređuju  tri  oblasti:  antikonkurencijske  horiziontalne  sporazume,
antikonkurencijske  vertikalne  sporazume  i  antikonkurencijsko  jednostrano  ponašanje
dominantnih  privrednih  subjekata  i  ocjena  koncentracije  privrednih  subjekata.

razmatranje problematike koju ovaj članak obrađuje pažnju ćemo usmjeriti na trećenavedenu
spomenutu  oblast,  antikonkurencijsko  jednostrano  ponašanje  dominantnih  privrednih
subjekata  u  slučaju  „odbijanja  poslovanja“  u  automobilskoj  industriji  odnosno  trgovini.
Odnos između proizvođača automobila i distributera je sporno pitanje koje se razriješava pred
nacionalnim  građanskim  sudom.

Konkurencijsko vijeće BiH nije imalo mnogo prakse u

automobilskoj industriji osim skorašnjeg predmeta „ASA-auto“, koji je značajan za
definisanje tržišta i izrečenih sankcija.

U najkraćem sporni slučaj izgleda ovako:

Ibidem, 4.

Ibidem, 39.