I - UVOD
Advokatura u svakom civilizovanom i kulturnom društvu je od izuzetnog značaja za
pravni poredak svake države. Advokatura je neophodni elemenat prava, a time i društva. Ona
obezbjeđuje zaštitu sloboda i prava građana. Naravno, kada se ukaže potreba i pravnih lica.
Da bi advokatura koja živi dva milenijuma istorije mogla da obavi dosta teške, složene i
nadasve odgovorne zadatke, pored stručnosti i visokog stepena profesionalne etike,
neophodno je da njeni članovi-advokati posjeduju građansku hrabrost u istjerivanju pravde.
Advokatura je bila i ostala intelektualno obrazovno najjača služba svakog društva i države.
Advokatura mora imati i ima svoj udio i prisutnost u arhivima da se pored pravosudnih i
istražnih organa javlja bilo kao zaštitnik prava arhiva, odnosno zaposlenih u arhivima, bilo
kao zaštitnik prava istraživača-korisnika arhivske građe, kojima je povređeno neko pravo
(dostojanstvo, moral, ličnost).
Advokat treba da bude vrlo rado viđena stranka u arhivu, bilo kada se pojavljuje kao
pravni zastupnik arhiva, bilo kada je u ulozi zaštitnika drugog fizičkog ili pravnog lica, koji
mora biti poštovalac morala i advokatske etike, a kao poznavalac prava isterati pravdu na
videlo, čime neće biti oštećeni ni država, ni arhiv, ni stranka u postupku.
Prije mnogo vijekova Ciceron je rekao:
„
Dužnost je sudije da se u sporovima uvek drži
istine, a advokat da brani katkad neverovatnu stvar, pa iako nije potpuno istinita“
.
Advokatura
1
je izuzetno važna delatnost. Njena prevashodna nadležnost bi bila:
zastupanje, odbrana i drugi oblici pravne pomoći u cilju ostvarivanja i zaštite sloboda, prava i
drugih interesa građana i pravnih lica. Advokat po pravilu djeluje u domenu ugroženih
sloboda i prava i nedovoljnom poznavanju propisa lica koja su mu se obratila za pomoć.
Advokati da bi to oni bili i opravdano nosili to ime, u svom radu moraju biti: stručni,
samostalni, nezavisni, savjesni i humani. Advokat je dužan da uvijek ima principijelan i
nepokolebljiv stav u tumačenju i primjeni ustavnih i zakonskih odredbi i da u svom radu
ispoljava: stručnost, odlučnost, objektivnost i da poštuje istinu. Advokati koji se pojavljuju u
arhivima po pozivu arhiva ili po ovlašćenju neke druge stranke koju zastupaju moraju biti
1
O advokaturi i advokatima ispredaju se po kuloarima različite priče od onih pozitivnih do onih koje
ne idu u prilog advokatima i advokaturi u cjelini. Evo nekih: „ni jedna država nebi mogla opstati i
uspešno poslovati da ne postoje institute advokature, odnosno advokati kao jedinke udruženi u
asocijacima odnosno u članstvu advokatskih komora, pa zahvaljujući njima održava i primenjuje
pozitivno pravno zakonodavstvo i tme štiti pravni sistem svake zemlje, ističući i pojedine odbrane
advokata , kao vrlo uspešne za slučajeve najtežih krivičnih djela. Ovakve priče su i tačne. Iznosimo i
dva primjera kroz drugi vid advokatskih ponašanja (negativnih). U jednoj advokatskoj kancelariji
ušao bogati klijent ograničenog znanja, da ga advokat brani za izvršeno krivično djelo. Dogovorili su
se o svemu. Međutim, okrivljeni je pri kraju razgovora zapitao advokata “koliko će gospodine
advokatu koštati moje zastupanje i odbrana?“.Advokat mu odgovori „ako želiš da te branim iz ove
velike knjige pokazujući rukom na obimni
Pravni leksikon
, što je sigurnije, to će te koštati 2.000
dolara, a ukoliko želiš da te branim iz ove male knjige pokazujući na knjigu
krivični zakoni
k to će te
koštati svega 500 dolara“. Klijent se opredijelio na veću knjigu, što je advokat i očekivao, jer mu je
vizuelno ona davala neku veću sigurnost. Evo i drugog primjera: Advokatov sin počeo je da radi kod
svog oca, nakon što je završio pravni fakultet i položio pravosudni ispit. Jednom prilikom advokat je
opunomoćio svog sina zamjeničkim punomoćjem da ga zamjeni na suđenju u jednom „do tada dosta
složenom sporu“ koji je otac namjerno odugovlačio, jer je klijent bio dosta bogat. Na tom prvom
suđenju sud presudi u korist stranke koju je zastupao mladi advokat.. Po povratku u kancelariju sin
sav ozaren obraća se ocu: „tata, ti ovaj spor vodiš pet godina „neuspešnog suđenja“ ,a ja prvi put
izlazim danas na suđenje i dobijem spor“ Ocu dosadi sinovljevo hvaljenje pa ga prekide i ljutito
odbrusi „
sine i ja sam taj spor mogao dobiti na samom početku pre pet godina, ali ovaj spor je tebe
iškolovao, da bi danas postao moj kolega“. Sin se postideo.
Ovo su negativni slučajevi, ali i retke
pojave u advokaturi, jer su advokati dužni da poštuju i primenjuju zakonske propise , da se „drže“
zakletvi koje su položili u advokatskim komorama i da strogo poštuju advokatski kodeks, etiku i
moral.
II - ISTORIJAT ADVOKATURE I ULOGA ADVOKATA
Advokatura je posebna društvena pravna služba u sklopu čitavog pravosudnog sistema
koja služi pre svega pružanju stručne pravne pomoći u različitim oblastima i situacijama
primene i ostvarivanja pravnog sistema, pravo zastupanju građana i pravnih lica
2
. Društveni
karakter, uloga i organizacija advokature zavise od opštih i posebnih uslova svakog
društveno-pravnog sistema.Po pravilu ona je postavljena kao javna služba, koja postoji u
javnom društvenom interesu i čije je funkcionisanje društveno potrebno i korisno. Advokati
pružaju stručnu pravnu pomoć, građanima, ustanovama i organizacijama doprinoseći u
krajnjoj liniji i pravilnom primenjivanju zakona uopšte. Štaviše, u određenim slučajevima (u
krivičnom postupku) optuženi građanin mora po zakonu imati stručnog pomagača, branioca.
Podvlačeći specifičnu ulogu i položaj advokati u vršenju advokature su samostalni. Oni nisu
niti mogu biti društveno neodgovorni savetodavci, koji bi pomagali pojedincima da izbjegnu
zakonske sankcije.
Vršenje advokature obuhvata davanje pravnih saveta, zastupanje i odbranu stranaka pred
sudovima ili drugim državnim organima, kao i pred ustanovama i organizacijama. Zastupanje
stranaka u njihovim pravnim poslovima sa drugim pravnim licima (zaklučivanje ugovora,
poravnanje, davanje izjava i sl.) i sastavljanje isprava (ugovori, testamenti) i podnesaka
(predstavke, molbe) su vrlo bitne nadležnosti. Pružanjem pravne pomoći kao zanimanjem
mogu se baviti samo advokati. Lica koja nisu advokati mogu biti punomoćnici stranaka i
branioci okrivljenih samo pod uslovima koji su propisani zakonom. Pravo na vršenje
advokature stiče se upisom u imenik advokata, koji se vodi u svakoj advokatskoj komori.
Advokat mora biti poslovno sposobno lice, da je završilo pravni fakultet, da je dostojno
povjerenja za vršenje i da je položilo pravosudni ispit. Za upise u advokatske komore
potrebno je da se saglase upravni odbor i savjet advokatske komore.
2
Mišljenje istaknutog advokata o svojoj struci zabeleženo je kroz datu definiciju
: “Advokati su oni
koje rješavaju sporove u procesima, oni u građanskim i krivičnim stvarima, snagom svoje odbrane,
dižu pala prava i podržavaju uzdrmana prava. Oni nisu manje korisni ljudskom rodu od onih koji su
spašavali svoju domovinu i svoje očeve svojom borbom i svojim ranama, mi poštujemo one koji nose
štit i oklop, ali nisu oni jeidni koji se bore za naše carstvo. To čine i advokati, jer i oni, ti majstori
sudnice, takođe se bore uzdajući se u snagu svoje slavne reči, čime brane nadu, život i potomstvo
onih koji pate“.
2.1. Etika, moral, humanost i dostojanstvo advokata
Kod korišćenja arhivske građe naročito u naučno istraživačke svrhe postoje mogugćnosti
zloupotrebe, jer sve što čovek može da upotrebi može i da zloupotrebi. Ono se iskazuje kako
kod zlonamjernog iskazivanja ili objavljivanja arhivske građe, ili nedozvoljavanju
zainteresovanom licu da dođe do istine kroz slobodan pristup informacijama, tako i u
nepoštovanju rokova dostupnosti, vrsti i oblicima tajni, zaštitu podataka o ličnosti i dr. Kod
nepoštovanja ili zloupotrebe navedenih prava i obaveza izostaje, moral, etika, humanost,
stručnost i ljudsko dostojanstvo. Ljudsko dostojanstvo se štiti i zakonima, bez obzira na koga
se odnosi i gdje se dokumenta o njemu nalaze. Ono je svakom čovjeku urođeno i ne može se
izgubiti. Ljudsko dostojanstvo se definiše kao „skup svih onih svojstava koja ukazuju na
osobenu i uzvišenu prirodu čoveka“. Nažalost, vređanje ljudskog dostojnstva često se
sprovodi na način koji se ne može sankcionisati adekvatnom kaznenom merom, jer postupci
nisu dovoljno jasno kvalifikovani ili su teško dokazivi.
Ljudsko dostojanstvo svakoj ličnosti jedino može donijeti poštovanje, pa samim tim svako
lice mora voditi računa o tome da kao moralno biće ne izgubi poštovanje i prema samom
sebi, a time i ugled u društvu. Zakoni o slobodnom pristupu informacijama od javnog
značaja, i o zaštiti podataka o ličnosti, i propisi o tajnosti podataka, i rokovima o dostupnosti
korišćenja arhivske građe moraju biti verni pratioci konzumenata arhivske građe a to su
arhivisti i istraživači. Kod korisnika arhivske građe tako i kod arhivista mora biti prisutna
etika i moral
3
.
Da bi advokatura, kao samostalna društvena služba, mogla da vrši funkciju pružanja
pravne
3
Moral se bavi motivima delovanja i odnosi se na običaje i postojeću praksu. Etika je vrlina
verni čovekov pratioc. Gro čovečanstva, bez obzira na funkciju i zanimanje, može da
razlikuje šta je dobro a šta zlo i da na osnovu toga i donosi odluke. U arhivistici etika je
značajna i humana, jednako bitna kako za arhivsku građu tako i arhiviste koji rade na njenoj
zaštiti, obradi i davanju na korišćenje. Etički kodeks advokata takođe jer pruža „pravila
ponašanja visoke razine“ podsjeća advokate “na njihove profesionalne odgovornosti“, pa je i
kod javnosti prisutno poverenje u advokatsku struku.
