AGREGATI NOVCANE MASE [MONETARNI AGREGATI]
U zavisnosti od monetarnih agregata od kojih se polazi
prilikom definisanja novcane mase, danas se razlikuje nekoliko
koncepata novcane mase.
Na osnovu prihvatanja tih razlicitih koncepata postoje i
uza i sira shvatanja novcane mase.
Monetarni agregati su u stvari monetarni indikatori koji
sluze za odredjivanje kvaliteta i funkcija novca u privredi, ali i
za vodjenje monetarne politike i politike likvidnosti privrede i
drugih sektora.
Formiranje razlicitih monetarnih agregata proistice iz
razlicitih motiva drzanja novca.
Motivi drzanja novca, a time i njihove funkcije u privredi
mogu biti:
Transakcioni, kada se novac koristi za obavljanje
transakija, odnosno placanja robe i usluga,
Spekulataivni, kada se novac drzi u cilju spekulacije
na finansijskom trzistu [ocekivani pad ili rast kamata,
odnosno cena hartija od vrednosti],
Predostroznost u drzanju novca, kada se novac drzi
kao odredjena rezerva za slucajeve vanrednih
okolnosti [sto zavisi od uslova privredjivanja,
raspolozivosti kraatkorocnih izvora finansiranja,
osnovne orijentacije u monetarnoj politici i dr.
Monetarna analiza i ekonomska politika najcesce koriste
agregat novcana masa [M1].
Pored novcane mase cesto se koristi i agregat monetarna
baza ili primarni novac [Mo]. Ovaj agregat se jos naziva i
novac centralne banke, ili primarni novac.
U sastav primarnog novca ulaze:
PRIMARNI NOVAC
1. Dinarski primarni novac [Mo]
2. Devizne obaveze prema bankama i
3. Blagajnicki zapisi.
U sastaav dinarskog praimarnog novca ulaze:
Gotov novac u opticaju
Ziro racuni banaka
Blagajna
Depozitni novac Federacije
Obavezna rezerva banaka i
Rezervni fondovi.
Monetarni agregat novcana masa [M 1] najbolje odgovara
definiciji novca kao transakcionoga [likvidnog ] sredstva, ate
se koristi kao indicator ponude novca .
U novcanu masu ulaze sledeca sredstva:
NOVCANA MASA [M 1]
1. gotov novac u opticaju
2. depozitni novac
sredstva na tekucim I ziro racunima,
izdvojena I osigurana sredstva za investicije,
Sredstva za zajednicku potrosnju,
Sredstva za stambenu izgradnju,
Sredstva za stambenu izgradnju,
Ostala novcana sredstva.
Pored novcane mase cesto se koristi I agregat M 2 –
likvidna sredstva . Njegova struktura je sledeca:
LIKVIDNA SREDSTVA [M 2]
1. Novcana masa [M 1]
2. Kvazi novac [stedni i drugi slicni depoziti]:
Ulozi na stednju po vidjenju,
Oroceni depoziti do jedne godine,
Oroceni depoziti za stambenu izgradnju.
3. Kratkorocne hartije od vrednosti
4. Kratkorocni depoziti domacih komitenata u devizama
Depoziti po vidjenju u devizama,
Oroceni depoziti u devizama [kratkorocni].
Siri agregat u odnosu M 2 je agregat Ukupna likvidna
sredstva [M3]. U njegov sastav ulaze sledeca sredstva:
UKUPNA LIKVIDNA SREDSTVA [M 3]
1. Likvidna sredstva [M 2]
2. Sredstva rezervi
3. Sredstva za doznake u inostranstvu
4. Sredstva za pokrice akreditiva
5. Ostali ograniceni depoziti
6. Sredstva za kupovinu deviza
7. Udruzena sredstva.
transaktora, pre svega u okviru sektora stanovnistva [ npr.
izmedju lica A ili lica B], ili izmedju sektora privrede i sektora
stanovnistva [npr. isplata plata zaposlenima od strane
preduzeca].
Depoziti po vidjenju [kod nas poznatiji kao depoziti na
tekucim i ziro racunima privrednih subjekata kod banaka i
postanske stedionice] plativi sun a zahtev I na osnovu njih
mogu da se koriste cekovi. Stoga ovi depoziti sluze kao
sredstvo placanja. Depozitni novac i depoziti po vidjenju [ziro
ili tekuci racuni privrednih subjekata] upotrebljavaju se u
sistemu bezgotovinskih placanja.
Izmedju gotovog novca I depozita po vidjenju dolazi
do stalnih prelivanja [i konverzije]. To prelivanje ne utice na
promenu obima novcane mase, vec dovodi do promene
strukture novcane mase.
Gotov novac se preliva u depozite po vidjenju, na
primer prilikom kupovine robe siroke potrosnje u
maloprodajnoj trgovinskoj mrezi. I obrnuto, depoziti po
vidjenju prelivaju se u gotov novac, na primer, prilikom isplate
plata.
Prema uzem konceptu novcane mase koji zagovara
NBS, sva likvidna sredstva ulaze u sastav novcane mase. Time
je prihvacen kriterijum likvidnosti pojedinih oblika novcanih
sredstava.
Pored kriterijuma likvidnosti postoje jos kriterijum
sredstava prometa i placanja [znatno je uzi od kritetrijuma
likvidnosti] i kriterijum aktivnosti sredstava.
Kriterijum aktivnosti je teorijski najispravniji, ali ga
je gotovo nemoguce u praksi sprovesti, jer nije moguce izvrsiti
egzaktnu separaciju novcanih sredstava na aktivne,
poluaktivne, neaktivne i dr.
Kada se novcanoj masi utvrdjenoj prema kriterijumu
likvidnosti dodaju nelikvidna sredstva, dobija se novi agregat
koji se naziva monetarni volumen. Monetarni volumen je veci
od novcane mase za visinu nelikvidnih ili ogranicenih depozita.
Ukupna likvidna novcana sredstva u privredi, ili
monetartni volumen, sadrze u sebi sledece tri kategorije:
1] Novcanu masu [M 1] ili likvidna srestva,
2] Quasi [kvazi] novac [Q], koji predstavlja uloge na
stednju, privremene depozite, devizne racune privrede i
gradjana po vidjenju, orocene depozite do jedne godine, kao i
sva ona sredstva koja se lako bez posebnih teskoca i na
zahteav vlasnika, mogu pretvoriti u likvidne depozite ili gotov
novac. To su sredstva nesto nizeg stepena likviditeta.
