Napomena: Neke opcije za prijavu su dostupne samo nakon kupovine dokumenta.
1. AKCIONARSKO DRUŠTVO
1.1. Istorijat akcionarskog društva
Razvojem tržišta, počeo je razvoj akcionarstva, a prve emisije akcija nastale su polovinom XIX vijeka. Do tog trenutka trgovačke ekspedicije su bile dostupne samo imućnima. Oni koji su posjedovali manje novca, umjesto podizanja kredita, emitovali su potvrde, koje su bile preteče akcija i tako pribavljali sredstva za putovanja. Kupci potvrda su postali vlasnici robe koja treba da predstavlja predmet trgovanja. Vlasnicima potvrda ostajala je nada u dobar finansijski rezultat. Predpostavlja se da je prva ovakva firma, bila firma londonskog trgovca po imenu Sebastijan Kabo-Muscory Company 1553. godine. Zbog velikog poslovnog rizika, Kabo je, umjesto kreditnog zaduženja odlučio da emituje akcije pojedinačne vrijednosti 25 funti i tako prikupi 6000 funti potrebnih za realizaciju ekspedicije koja je trbalo da pronađe sjeverni morski put za Kinu. Kabo je sakupio 6000 funti i kupio tri broda. Akcionari, unaprijed osuđeni na gubitak, zbog činjenice da sjeverni morski put za Kinu ne postoji, sreću pronalaze u činjenici da je Kabo došao u kontakt sa rusima, pa umjesto sa Kinom, potpisuje trgovački sporazum sa ruskim carem Ivanom Groznim. Druga, mnogo veća i poznatija trgovačka firma ovog tipa bila je „The East Indie Company“‚ osnovana 1602 godine. Ona je emitovala akcije u vrijednosti od 1,6 miliona funti, za 17 godina svoga poslovanja. Preookeanska trgovina je doživjela ekspanziju, a vlasnici akcija su ostvarivali profit i do 40 odsto godišnje. Karakteristično za ove firme je bilo, da su vlasnici njihovih akcija mogli da ih prodaju prije povratka ekspedicije.
1
Kroz ove početke akcionarstva jasno su prikazani i odvojeni investitori, tj. akcionari kapitala od menadžera kapitala. U Londonu je 1609. godine osnovana prva kompanija iz oblasti vodovoda koja je emitovala akcije. Krajem XVII vijeka osnovano je blizu 140 kompanija koje su posjedovale zajedničke akcije i ove kompanije su podsjećale na današnja akcionarska društva. Akcionarstvo se dodatno širi u drugoj polovini XVIII vijeka sa pojavom industrijske revolucije, kada su sredstvima sakupljeni posredstvom akcija osnovana prva preduzeća u industriji, što je predstavljalo podsticaj za razvoj saobraćaja, rudarstva i finansija. Akcionarsko vlasništvo, za razliku od klasičnog vlasništva kapitala, pruža neograničeni životni vijek korporacijama i lakši pristup finansijskim tržištima.
Akcionarsko društvo je tvorevina modernog doba , u kome se javila potreba za prikupljanjem sredstava u mnogo većem obimu nego što je to bilo moguće posredstvom drugih pravnih formi društva. Prvi put je kreirano 1867 godine kao pravni instrument liberalnog kapitalizma, radi prikupljanja sredstava kako od pravnih, tako i od fizičkih lica, koja ne moraju biti trgovci, kako bi se obezbjedio trgovinski, industrijski i finansijski kapital neophodan za veće poduhvate. U vreme donošenja trgovačkog zakonika Francuske akcionarsko društvo je moglo da se osnuje samo uz odobrenje države, dok je zakonom iz 1867. godine osnivanje bilo omogućeno i bez dozvole države, pa se ta godina smatra godinom kreiranja akcionarskog društva, koje je po mišljenju francuskog teoretišara Ripert-a ,, najbolji pravni instrument kapitalizma,,.
Razvoj akcionarskog društva može se sagledati kroz tri faze. U prvoj, ono
je instrument liberalnog kapitalizma u kojoj se sa lakoćom osniva i sa lakoćom funkcioniše. U toj prvoj fazi regulisano je većim brojem propisa različite prirode koji nisu bili rigidni. Druga faza započinje državnom intervencijom u
2
ekonomijom. U tržišno razvijenim privredama, akcionarska društva karakteriše još jedan element- koncentracija kapitala i centralizacija svojine, što dovodi do umanjenja njihovog broja, ali i do jačanja njihove ekonomske moći do neslućenih razmjera. U zemljama u tranziciji, zbog privatizacije državnog i društvenog kapitala dolazi do promjene postojećih pravnih oblika društva(državna, društvena,javna) u akcionarska društva, odnosno do procesa korporativizacije, a time i do povećanja broja akcionarskih društava.
Akcionarsko društvo je društvo kapitala koje sredstva za osnivanje
i poslovanje pribavlja izdavanjem (emitovanjem) akcija. Ono je istovremeno udruženje kapitala i članova, koji pod zajedničkim poslovnim imenom, po pravili realnim, obavljaju privrednu djelatnost i posluju sa namjerom da steknu dobit. Ono je veoma pogodno za sticanje dobiti, posebno za pravna lica, čija su ulaganja mahom velika. Pravni oblik je atraktivan i za fizička lica, koja su zainteresovana za ovakvu vrstu štednje i ostvarivanje zarade kroz isplatu dividende. Značajna je i činjenica da su akcije prenosive i da se dugovanja mogu vratiti i u akcijama. Osnovne karakteristike akcionarskog društva ogledaju se u sledečem. Prvo, to je društvo kapitala, koje nastaje udruživanjem kapitala i članova, kod koga svojstva članova nisu u značaju za osnivanje, organizaciju, poslovanje i prestanak društva. Drugo, kapital društva je podoban za prenos posredstvom akcija, koje se prodaju na berzi ( mada režim prenosa nije sasvim slobodan, zbog mogućeg ograničenja u osnivačkom aktu ili statutu). Treće, odgovornost društva je potpuna, jer društvo odgovara cjelokupnom svojom imovinom, dok akcionari snose rizik do visine unjetog kapitala. Četvrto, a.d. je privredno (trgovačko) društvo koje se bavi trgovinskim poslovima radi sticanja dobiti u čijoj diobi učestvuju akcionari. Peto, ono nastaje donošenjem osnivačkog akta i registracijom, kada stiče svojstvo pravnog lica. Šesto, pošto je
4
društvo sa statusom pravnog lica, na njega se primjenjuju, kako opšta pravila koja važe za pravno lice, tako i posebna pravila koja važe za akcionarsko društvo. Sedmo, ono posluje pod realnim poslovnim imenom (firmom) koje sadrži oznaku ,, a.d.,, ili skraćenu oznaku ,,a.d.,,.Osmo, ulozi mogu biti u svemu što ima imovinsku vrijednost, koja se može izraziti u novcu, osim u radu i uslugama. Izuzetno, novčani ulog u zatvorenom a.d. može izvršenom radu i uslugama za društvo, ako je tako određeno osnivačkim aktom. Deveto, kapital društva je unaprijed određen i podjeljen na akcije, što je minimalni novčani dio osnovnog kapitala utvrđen zakonom. Deseto, društvo osnivaju najmanje dva lica, bilo pravna, bilo fizička, a izuzetno, po posebnim pravilima, može ga osnovati jedno lice. Jedanaesto, akcionarsko društvo nastaje, posluje i prestaje u režimu imperativnih načela. Dvanaesto, članstvo se mjenja prodajom akcija, što ne utiče na postojanje samog društva. Identifikacija članova vrši se preko knjige akcija, tako da članovi nisu anonimni.
U uporednom pravu akcionarsko društvo je regulisano različitim
zakonima : zakonom o trgovačkim društvima (npr. Francuska, Hrvatska, Makedonija); trgovačkim zakonom (npr. Belgija, Češka ,Poljska, Bugarska); zakonom o privrednim društvima Mađarska, Slovenija ,Crna Gora,Srbija); zakonom o akcionarskim društvima (Nemačka, Astrija, Ruska Federacija); zakonom o obligacionim odnosima (Švajcarska); građanskim zakonikom (Italija); zakonom o preduzećima ( Republika Srpska). Ovoj formi društva posvećen je najveći broj odredaba, u odnosu na druge pravne norme, pretežno
ž) ident. osnivača koji daje nenovčane uloge, opis tih uloga i broj i vrsta akcija za te uloge,
z) trajanje društva, osim ako je osnovano na neodređeno vrijeme,
i) ukupni ili procijenjeni iznos troškova u vezi sa osnivanjem društva koji padaju na teret društva, prije nego što je utvrđeno da društvo ispunjava uslove za početak rada i
j) posebne pogodnosti do dana osnivanja društva ili do trenutka kad je društvo ovlašćeno da počne poslovanje, koje su date osnivačima ili drugom licu koje je učestvovalo u osnivanju društva ili poslovima koji su bili potrebni za dobijanje takvog ovlašćenja.
(2) Osnivčki akt akcionarskog društva može da sadrži i:
a) imena i adrese prvog direktora, odnosno članova prvog upravnog odbora,
b) ovlašćenje upravnom odboru da izda odobrene (ovlašćene, neizdate) akcije u skladu s ovim zakonom i statutom,
v) ograničenja prenosa akcija zatvorenog akcionarskog društva i
g) druga pitanja koja u skladu sa ovim zakonom mogu biti sastavni dio osnivačkog akta.
1.5. Vrste akcionarskog društva
Akcionarsko društvo može biti otvoreno i zatvoreno što naš zakon i izričito određuje (čl. 193 stav 1). Ukoliko osnivačkim aktom nije određena vrsta akcionarskog društva smatra se da je riječ o otvorenom akcionarskom društvu. Raniji Zakon o preduzećima poznavao je dve vrste akcionarskog društva, kroz dva načina osnivanja : simultanu i sukcesivni. To isto čini francusko, češko,
