UVOD
Akcionarska društa su se razvila u XIX veku, kada su počela i
zakonski da se uređuju. Prvo su se razvila u Italiji, Velikoj Britaniji,
Francuskoj, zatim i u drugim zemljama. Za preteču savremenih
akcionarskih društva smatra se Banco di S. Giorgio, osnovano u Đenovi
1407. godine. Međutim, prvi početak akcionarskog društva predstavljaju
velike prekomorske kolonijalne kompanije, osnovane početkom XVII veka.
Prvo akcionarsko društvo u Srbiji osnovano je 1869. godine. To je bila
"Prva Srpska Banka". U ekonomskom pogledu, akcionarsko društvo je
najznačajniji tip trgovačkog društva, koje je po svoj organizaciji i obliku
podesno za formiranje i koncentraciju kapitala, pa je po tom osnovu i
glavni oblik multinacionalnih kompanija i strukture međunarodnih
holdinga.
- 1 -
1
. POJAM I KARAKTERISTIKE
Akcionarsko društvo je društvo koje osnivaju pravna odnosno
fizička lica radi obavljanja delatnosti, čiji je osnovni kapital utvrđen i
podeljen na akcije određene nominalne vrednosti. Zbir nominalnih
vrednosti svih akcija čini osnnovni kapital akcionarskog društva.
Akcionarsko društvo odlikuju sledeće karakteristike:
Prvo
,
akcionarsko društvo je društvo kapitala, što znači da nisu bitne
personalne karakteristike njegovih akcionara, te se društvo ne konstituiše,
ne funkcioniše i ne prestaje zavisno od tih svojstava, već je jedino bitan
akcionarski kapital.
Drugo
, akcionarsko društvo posluje pod realnom
(stvarnom, predmetnom) firmom. Firma mora sadržati i oznaku oblika
društva ili skraćenicu a.d.
1
Treće
, akcionarsko društvo je pravni subjekt
(to svojstvo stiče registracijom) koji ima svoju imovinu, sa kojom odgovara
u potpunosti za obaveze koje preuzima u pravnom prometu prema trećim
licima. Imovina akcionarskog društva u potpunosti je odvojena od
imovine njegovih akcionara, a akcionari ne odgovaraju personalnom
imovinom za obaveze društva prema trećim licima, već samo snose rizik
poslovanja društva do vrednosti svog akcionarskog uloga u društvo.
1
U Nemačkoj i Austriji: a.g., a u Francuskoj i Italiji: s.a.
- 2 -
2. OSNIVAČI i KONSTITUTIVNI AKTI
2.1. Osnivači -
Osnivači ovog društva mogu biti sva pravna i
fizička lica, domaća i strana. Zakon o privrednim društvima omogućuje
osnivanje ovog društva i od srane samo jednog osnivača – jednočlano ili
inokosno društvo, pod predtostavkom da nije reč o akcionarskom društvu
u mešovotoj svojini, odnosno da nije reč o akcionarskom društvu sa
javnim upisom akcija. U uporednom pravu, naprotiv, polazi se od principa
fiksiranja minimalnog broja akcionara. Minimum osnivača kreće se po
pravilu od dva do sedam, s tim što se negde pravi razlika i u ovom pogledu
zavisno od toga da li je reč o društvu koje se osniva sa javnim upisom
akcija ili o društvu bez javnog upisa akcija. Ipak, čvrstina ovog stava
popustila je pod dvostrukim udarom. Prvo, u epohi nacionalizacije trebalo
je omogućiti državi da bude jedini akcionar nacionalizovanog društva. I
drugo, unifikacija prava EU vodila je sve većoj liberalizaciji zahteva za
minimalnim brojem akcionara osnivača.
U postavci društva sa jednim akcionarem bitno je da imovina
društva bude jasno odvojena od personalne imovine akcionara osnivača. I
u zemljama u kojima se zahteva određeni minimum osnovača, u fazi
osnivanja, kad u fazi poslovanja taj broj spaden ispod minimuma, to nije
razlog za automatski prestanak društva, već se po pravilu ostavlja rok od
godinu dana za pronalaženje potrebnih akcionara do minimuma ili se
zahteva transformacija tog društva u drugo društvo.
Osnivači akcionarskog društva nikad nisu svi akcionari, pa ni svi
akcionari koji su upisali prvu emisiju akcija (osnivačke akcije). Kod
- 4 -
akcionarskog društva koje se osniva bez javnog upisa akcija, praktično su
svi akcionari koji upisuju prvu emisiju akcija i potpisuju osnivački akt
ujedno i osnivači, dok su kod akcionarskog društva koje se osniva sa
javnim upisom kacija osnivači samo akcionari koji potpisuju osnivački akt
(kod notara, ili suda), ali ne i oni koji su po javnom pozivu upisali prvu
emisiju akcija i koji učestvuju na osnivačkoj skupštini i glasanjem
odlučuju o pitanjima iz delokruga ove skupštine. Osnivanje akcionarskog
društva može proizaći iz ugovora o obavljanju usluga, tako da osnivači
nisu nužno i budući akcionari, već se može ugovoriti da se oni povuku i
ustupe svoje akcje čim društvo bude konstituisano (imaju poziciju
poverenika – trustee), a za uzvrat dobijaju nakdanu za svoje usluge.
Potpisi osnivača kod javnog beležnika – notara (dominantno rešenje u
uporednom pravu) ili kod suda (naše pravo) mogu se dati i preko
punomoćnika, sa propisno overenim punomoćjem, pri čemu jednog
osnivača može zastupati i drugi osnivač. Za zakonske zastupnike (ili
prikuriste) ne treba punomoć, ali treba izvod iz registra.
2.2. Konstitutivni akti –
Naš Zakon za osnivanje akcionarskog
društva traži ugovor o osnivanju, a ako ga osniva jedan osnivač odluku o
osnivanju, s tim da ovo društvo mora kao društvo kapitala imati i statut.
Ova koncepcija postojanja dva konstitutivna akta kod ovog društva
prisutna je i u uporednom pravu, mada je tendencija da samo osnivački
akt bude konstitutivni i da se deponuje u propisani registar (bitan je za
odnose društva sa trećim licima), dok se drugi akt (statut) namenjuje za
regulisanje unutrašnjih odnosa u društvu i ne deponuje se u registar (nije
bitan za odnose sa trećim licima).
Osnivački akt (ugovor ili odluka) sklapa se u pismenoj formi kao
bitnoj formi. Osnivački akt osnov je za nastanak tzv. preddruštva –
društva u osnivanju. Od osnivačkog akta, koji je pos svojoj prirodi najbliži
ortakluku treba razlikovati ugovorom kojim se ugovorne strane
- 5 -
