Seminarski rad Anita Nikolić
1
BEOGRADSKA POSLOVNA ŠKOLA
VISOKA ŠKOLA STRUKOVNIH STUDIJA
Seminarski rad
Aktivni bankarski poslovi
PROFESOR:
Prof. dr Nevenka Nićin
STUDENT:
Anita Nikolić
Br. indexa: 3CU / 0034
Bar, jun 2010. god.
Seminarski rad Anita Nikolić
2
Sadržaj
Uvod ........................................................................................................................
1. Aktivni bankarski poslovi .........................................................................
1.1. Pojam i značaj aktivnih bankarskih poslova ........................................
1.2. Pojam i podjela bankarskih kredita ......................................................
1.3. Vrste bankarskih kredita .......................................................................
1.4. Tražnja bankarskih kredita ...................................................................
1.5. Uslovi za odobravanje kredita banke ...................................................
1.6. Tehnika ispitivanja kreditne sposobnosti .............................................
1.7. Kreditna analiza ....................................................................................
1.8. Analiza kreditnog rizika .......................................................................
1.9. Utvrđivanje kreditnog obima ................................................................
1.10. Praćenje i kontrola upotrebe kredita .....................................................
2. Karakteristike kratkoročnih kredita .......................................................
2.1. Kredit na tekući račun ..........................................................................
2.2. Kreditne linije .......................................................................................
2.3. Eskontni kredit ......................................................................................
2.4. Lombardni kredit .................................................................................
2.5. Rambursni kredit ..................................................................................
2.6. Akceptni kredit .....................................................................................
2.7. Avalni kredit .........................................................................................
2.8. Vinkulacioni kredit ...............................................................................
2.9. Ostali oblici kratkoročnog kreditiranja .................................................
Zaključak ...............................................................................................................
Literatura ...............................................................................................................
3
4
4
5
6
8
10
11
11
12
14
14
16
18
18
19
20
21
21
22
22
22
24
25
Seminarski rad Anita Nikolić
4
1. Aktivni bankarski poslovi
1.1.
Pojam i značaj aktivnih bankarskih poslova
Aktivni bankarski poslovi ili kreditni poslovi su svi oni bankarski poslovi u kojima
se banka pojavljuje kao kreditor, tj. gdje banka pozajmljuje novac – daje kredit – ili
preuzima neku pravnu obavezu za svoga klijenta odnosno banka istupa kao povjerilac,
kratko jednostavno kazano ovi poslovi se nazivaju poslovi plasmana. U svojoj suštini radi
se o ulaganju sopstvenih i tuđih sredstava u odgovarajuće plasmane koji su ujedno
najvažniji izvori prihoda svake banke kao privrednog subjekta. Dok pasivni poslovi čine
materijalnu osnovicu na kojoj se zasniva bankarsko poslovanje, određuje količina
poslovnih sredstava, vrsta kredita i plasmana, aktivni poslovi određuju djelokrug banke
kao privrednog subjekta i njeno mjesto u privredi i kreditnom sistemu. Banka bez aktivnih
poslova ne bi se uopšte mogla nazvati tim imenom. Stoga mnoga zakonodavstva, pa i naše,
zaštićuje naziv “banka” da bi se spriječila zloupotreba ovog pojma i naziv rezervisao samo
za ona preduzeća kod kojih je zaista riječ o primanju novčanih sredstava i na osnovu njih
odobravanju kredita, odnosno njihovom plasmanu.
S obzirom na funkcije i ulogu kredita gdje kreditni odnosi prožimaju cjelokupnu
materijalnu sferu društvenog života, razumljivo je što je pri regulisanju bankarskih poslova
najviše pažnje posvećeno kreditnim poslovima, i to ne samo Zakonom o bankama i
kreditnim poslovima, već i nizom drugih propisa medu kojima posebno mjesto ima Zakon
o obligacionim odnosima.
U skladu sa principom stabilnosti koji važi za sve privredne subjekte, pa i za banke,
banke u okviru odgovarajućih propisa, rukovodeći se načelima bankarskog poslovanja,
posebno načelima efikasnog ulaganja, samostalno određuje namjene za koje daju kredite,
visinu kredita, cijenu kredita (kamatnu stopu), rok vraćanja i korisnike kredita, ako
pozitivnim zakonskim propisima nije određenodrugčije. Kreditni odnosi zasnivaju se na
bazi obostranog povjerenja (credo – vjerovati) davaoca i primaoca kredita.
Sa stanovišta objektivne teorije i pozitivne prakse kao i poštovanja načela
bankarskog poslovanja i ročnosti izvora sredstava iz kojih banke odobravaju kredit,
bankarsko kreditiranje se dijeli na dvije osnovne grupe kreditiranja:
kratkoročno kreditiranje i
dugoročno kreditiranje.
Ova podjela u svojoj suštini utemeljena je na kvalitetu prikupljenih sredstava.
Naime, iz prikupljenih depozita po viđenju i kratkoročnih bankarskih kredita banke mogu
odobravati kratkoročne kredite i time kreiraju novu kupovnu snagu – povećavaju postojeću
novčanu masu. Dok dugoročne kredite mogu odobravati iz sredstava stvorene novčane
akumulacije (štednje) čime se vrši samo preraspodjela koja ne utiče na visinu postojeće
novčane mase. Ako bi poslove plasmana sredstava sveli samo na odobravanja kredita
učinjeli bi neoprostivu grešku, koja se sastoji u tome da bi suzili ovaj široki pojam samo na
jednu aktivnost. Naime, pojam plasmana sredstava u sebi sadrži ne samo plasmane
sredstava u raznim oblicima kredita, već i u aktivnostima banaka koje se odnose na razne
druge poslove plasmana sredstava (garancije, avali, hartije od vrijednosti i dr.). Smatra se
da u ukupnim plasmanima sredstava krediti zauzimaju najznačajniji dio, i najmasovniji su
oblici aktivnih bankarskih poslova.
Seminarski rad Anita Nikolić
5
1.2.
Pojam i podjela bankarskih kredita
Opšte poznata saznanja govore nam da je glavna funkcija banke u odobravanju
bankarskih kredita. Zasnivanje kreditnih odnosa za bankarski menadžment predstavlja
jedan od osnovnih operaciono – izvršnih poslova koji u stvari predstavljaju realizaciju
postavljenih ciljeva razvoja banke u strateškom smislu. To su brojni poslovi i radnje od
kojih su najznačajniji: ispitivanje kreditne sposobnosti tražioca bankarskih kredita da će
kredit vratiti na vrijeme, odnosno neposredna analiza poslovnog poduhvata čije se
kreditiranje traži, zaključivanje ugovora o kreditu i prestanak ugovora o kreditu tj. njegovo
izvršenje, odnosno povraćaj sredstava.
I ako imamo dosta znanja iz kredita, posebno o njegovom značaju za privredu i
privredni razvoj, smatramo da neće biti suvišno osvrnuti se, u najkraćim crtama, na kredit
uopšte, dakle definisati kredit i ukazati na različite vrste kredita.
Opšte prihvaćena definicija kredita svodi se na to da “... kredit predstavlja jedan
realni privredno – pravni pojam pod kojim se podrazumijeva određeni dužničko –
povjerilački odnos, zasnovan na ustupanju prava raspolaganja novcem od strane povjerioca
dužniku na izvjesno vrijeme i pod izvjesnim uslovima (pokriće, kamata, rok, način otplate
itd).”
1
U nedostatku novca kao posrednika u razmjeni roba: R – N – R, tu funkciju
preuzima kreditni odnos, dakle, odnos povjerenja na temelju kojeg povjerilac daje robu
kupcu s tim da mu je naknadno plati. Obećanje plaćanja je, u obliku nekog finansijskog
instrumenta, obično mjenice, preuzima funkciju sredstava razmjene, a mjenica kao
instrument kreditnog novca postaje sve značajnije sredstvo plaćanja.
Kada jedan privredni subjekt – prodavač robe odobrava drugom privrednom
subjektu – kupcu kredit u robi (tj. daje mu robu a da nije primio novac), s tim da mu kupac
odobreni zajam vrati u novcu onda je to komercijalni kredit. Međutim, ako se u taj lanac
interpolira banka, koja svom komitentu odobrava kredit u novcu npr. eskontovanjem
mjenice s tim da je komitent dužan odobreni mu kredit vratiti takođe u novcu, tada je to
bankarski kredit.
Iako je razlikovanje komercijalnog kredita od bankarskog kredita vrlo značajno sa
stanovišta teorije i kredita i novca, ovdje ovom prilikom želimo posebno naglasiti da
“osnovica kreditiranja prometnog procesa jeste komercijalni kredit, dok se bankarski kredit
javlja kao nadgradnja nad kreditnim odnosima formiranim između robnih proizvođača”.
2
Isto tako za potrebe ovog rada irelevantno je da li se radi o indirektnim bankarskim
kreditima (koje odobrava banka eskontujući mjenicu) ili o direktnim bankarskim kreditima
(kao npr. kredit za likvidnost). Međutim, moramo posebno istaći da uključivanjem banaka
u proces odobravanja kredita, banke dolaze u situaciju da, uz razvijeni sistem
bezgotovinskog plaćanja, odobre znatno više kredita nego što su prikupile depozita
koristeći fenomen multiplikacije kredita. Iz tih razloga je upravo kreditna aktivnost banaka
pod strogom kontrolom monetarnih vlasti, koje u prvom redu vode računa o globalnim
iznosima novca i kredita predviđenih globalnim dokumentima društveno – ekonomskog
razvoja zemlje.
1
Vučković Miloš (1968),
Kreditno – bankarski sistem
, Ekonomski fakultet, Skoplje, str. 44.
2
Ćirović Milutin (1966),
Teorija kredita
, Skoplje, str. 15.
Seminarski rad Anita Nikolić
7
Prema kriterijumu upotrebe, odnosno namjene i svrhe za koju dužnik koristi dati
mu kredit, kredite možemo podvojiti na potrošačke i proizvođačke. Potrošački (konzumni)
kredit se odobrava transaktorima za povećanje kupovne moći u prvom redu stanovništvu
(porodici), državi za razne intervencije... Potrošački kredit u svojoj suštini je
neproduktivan jer on za posljedicu ima povećanje potrošnje iznad ekonomske moći
dužnika. Dok potrošački kredit troši postojeću akumulaciju, dotle proizvođački kredit kroz
povećanje proizvodnje uvećava akumulaciju.
Tako proizvođački krediti se odobravaju za potrebe proizvodnje da bi se pomoću
njih ostvarili povećani učinci u proizvodnji i prometu, odnosno za povećanje privredne
aktivnosti.
Proizvođački krediti dalje se dijele na: kredite za obrtna sredstva koji se odobravaju
transaktorima radi povećanja njihovih obrtnih sredstava i na kredite za investicije koji se
odobravaju za razvoj odnosno za pojačavanje osnovnih sredstava, odnosno za finansiranje
proširene reprodukcije. Osobina ovih kredita je da se ne mogu otplaćivati brzo već
postepeno, tj. na duži rok. Sredstva za ove kredite potiču iz ostvarene štednje.
Prema izvorima kreditnih resursa, odnosno prema porijeklu i pripadnosti pojedinih
kategorija sredstava, kredite možemo podijeliti na kratkoročne i dugoročne, odnosno na
kredite za povremena obrtna sredstva, kredite za trajna strana sredstva i kredite za osnovna
sredstva. Izvori i kvalitet sredstava određuje vrstu kredita kao i njihovu namjenu u procesu
rada i poslovanja.
Tako iz kratkoročnih izvora mogu se odobriti samo kratkoročni krediti, a iz
dugoročnih (kvalitetnih) sredstva mogu se odobriti dugoročni krediti, a neće se
“pogriješiti” ako se odobre i kratkoročni krediti samo u tom slučaju trpi princip
rentabilnosti. S ovim u vezi veoma je važno i da li su pojedine vrste kredita komercijalnih
banaka vezane za kredit centralne banke, ili ih banke odobravaju na temelju “sopstvenih”
sredstava. U prvom slučaju centralna banka je ta koja “diktira” podjelu, vrste i namjene
kredita, pa prema tome i uslove uz koje ih daje.
Prema načinu osiguranja (obezbjeđenja) kredite dijelimo na: lične (personalne) ili
otvorene kredite koji se daju jednom transaktoru bez specijalnog pokrića ili garancije, već
na bazi povjerenja (kredibiliteta) koje uživa primalac kredita od strane banke. Ova vrsta
kredita naziva se još i blanko kredit, a u trgovini “otvoreni” kredit. Za razliku od njih
imamo pokrivene kredite koji se odobravaju na osnovu polaganja određenog pokrića i bilo
u vrijednosnim papirima, nekretnini ili drugim zalogama (kolaterala). Pokriveni ili
osigurani krediti imaju kreditno pokriće odnosno specifičnu zalogu (kolateral) u obliku
različitih vrsta imovine ili aktive debitora, kao što su fizička trajna dobra (nepokretnosti),
zalihe, kapaciteti i oprema, potraživanja, hartije od vrijednosti itd. Ukoliko ili kada se
kredit odobrava na bazi realnog pokrića kreditni rizik banke se minimizira. Sa gledišta
uslova otplate kreditnih obaveza krediti mogu biti jednokratni i višekratni. Jednokratni ili
cijeli krediti su oni koji se o roku dospjeća imaju vratiti u cijelom iznosu kakvi su
kratkoročni krediti. Višekratni su oni krediti kod kojih se ugovaraju periodične otplate
osnovnog duga u jednakim (ili nejednakim) iznosima ili ratama, odnosno anuitetima (od
lat. “annuus” – godina) u kojima opada ukamaćenje, a raste otplata, i to po utvrđenom
planu za unaprijed ugovoreni broj godina.
