49
ŠKOLA BIZNISA
Naučnostručni časopis
UDC 336.76
AKTIVNI UČESNICI NA TRŽIŠTU KAPITALA
ACTIVE PARTICIPANTS IN THE CAPITAL MARKET
Dragan Božić
Tomislav M. Todorović
2
Sažetak:
Jedna od osnovnih, ako ne i najbitnija funkcija tržišta kapitala jeste povezivanje onih subjekata privrednog i društvenog
života koji u određenom trenutku poseduju višak finansijskih sredstava sa onim subjektima kojima ta sredstva nedostaju. Iz ove
funkcije se vidi da skoro svi učesnici privrednog i društvenog života mogu biti i učesnici na tržištu kapitala. U zavisnosti od razvije-
nosti samog tržišta kapitala razlikuje se i broj učesnika na njemu. Najjednostavnija i najobuhvatnija je verovatno podela na uže i šire
shvatanje učesnika na tržištu. Širi koncept obuhvata sve subjekte društvenog života, koji na različite načine i u različitim odnosima
učestvuju na tržištu kapitala. Ove subjekte je moguće grupisati u četiri velika sektora – javni sektor, sektor privrede, sektor stanov-
ništva, kao i sektor subjekata iz inostranstva. Svaki subjekt iz nekog od ova četiri sektora može se naći kako na strani ponude, tako i
na strani tražnje na finansijskom tržištu, u zavisnosti da li poseduje višak ili manjak finansijskih sredstava. Centralno mesto i ulogu
na tržištu kapitala imaju banke i to kao glavi pokretač svih aktivnosti. Investicioni fondovi kao profesionalno vođenje investicione
kompanije mobilišu kapital više pojedinaca sa svrhom ulaganja na tržištu kapitala. Uloga javnog sektora, odnosno države, držav-
nih institucija i javnih preduzeća, na tržištu je veoma velika, jer je on duboko povezan sa svim ostalim.
Ključne reči:
tržište, kapital, investitori, banka, država, investicioni fond
Abstract:
One of the primary, if not the most important function of capital markets is to connect those entities for economic
and social life which in a certain moment have surplus funds with those subjects where the funds are missing. From these
functions can be seen that almost all participants in economic and social life can be participants in the capital market.
Depending on the development of the capital market there is the difference of the number of participants on it. The simplest
and the most comprehensive is probably the division of the narrow and broader understanding of market participants. The broad
concept includes all subjects of social life, which are in various ways and in different relationships involved in the capital market.
These subjects can be grouped into four major sectors - public sector, the sector of the economy, population sector, and sector entities
from abroad. Every subject from any of these four sectors can be found both on the supply side, and on the demand side of financial
markets, depending on whether you have excess or shortage of funds. The central place and role of capital markets have banks and
they are the main organizers of all activities. Investment funds as a professional investment management companies mobilize capital
of more individuals with the purpose of investing in the capital market. The role of the public sector, or state, state institutions and
public enterprises in the market is very important because it is deeply connected to all others.
Key words:
Market, Capital, Investor, Stock, State, Investment Fund
1
Dr Dragan Božić, Visoka poslovna škola strukovnih studija, Novi Sad, Srbija
2
Tomislav M. Todorović, Moskovska banka AD, Beograd
50
ŠKOLA BIZNISA
Naučnostručni časopis
Uvod
Tržište kapitala predstavlja najfunkcionalniji mehanizam za redistribuciju kapitala gde se kapital alo-
cira iz privrednih grana gde je suficit ka privrednim granama u kojima postoji deficit. Struktura tržišta
kapitala je veoma raznolika, međutim dve su osnovne poluge: tržište vlasničkog kapitala akcija i tržište
dužničkog kapitala obveznica.
Ključni pokretači tržišta kapitala su aktivni učesnici na tržištu kapitala, svi imaju svoje mesto i ulogu
na tržištu.
Uspešno funkcionisanje tržišta kapitala je upravo uslovljeno optimalnom ulogom svakog od
učesnika.
. Investitori kao učesnici na tržištu kapitala
Investitori predstavljaju vlasnike kapitala, koji svoj kapital ulažu na tržištu kapitala. Postojanje i
funkcionisanje tržišta kapitala, nezamislivo je bez postojanja investitora odnosno vlasnika kapitala.
Dakle investitori kao učesnici na tržištu kapitala imaju primarno mesto, ulogu i značaj u odnosu na
druge učesnike.
Da bi tržište kapitala uspešno funkcionisalo potrebno je obezbediti sistem mera i regulativa kojima se
štite investitori, odnosno vlasnici kapitala. Interes investitora mora biti maksimalno zaštićen od stra-
ne ostalih učesnika na tržištu kapitala, koji imaju suprotne interese u odnosu na njegov. Treba istaći,
pa pošto svi drugi učesnici na tržištu kapitala, s obzirom na svoje mesto i ulogu dužnika, uvek su u
mogućnosti da interes poverioca odnosno investitora zloupotrebe. Oni u operacijama na tržištu kapi-
tala sa investitorima ne mogu imati nikakvu materijalnu štetu, ovaj tržišni odnos opterećuje dodatni
rizik investitora o povraćaju kapitala i naplati prihoda po osnovu kamate.
Zaštita od korisnika kapitala ili njegovih posrednika podrazumeva instrumentarijum i mere obezbeđenja
sistema optimalne informisanosti investitora o svim bitnim elementima koji ga navode da uloži kapital
čiji je on vlasnik.
Tržišna regulativa ne sme funkcionisati tako da svede u podređeni i neravnopravan položaj investitora.
Drugim radnjama korisnici kapitala odnosno budući dužnici ne smeju, koristeći svoj položaj, mesto i
ulogu na tržištu kapitala i njegov instrumentarijum ostvariti svoj interes na štetu poverioca odnosno
investitora. To se odnosi podjednako na sve korisnike kapitala – od špekulanata i nemoralnih kori-
snika, do onih koji imaju značajan ugled, mesto i ulogu u jednoj nacionalnoj ekonomiji: banke, ber-
zanske i druge finansijske posrednike koji često prvi poseduju informacije koje su od ključnog značaja
za investitore.
Zaštita interesa investitora podrazumeva postojanje regulative tržišnog mehanizma koji investitoru
garantuje povraćaj po osnovu kamate, u slučaju kad odluka investitora ne podrazumeva postojanje tzv.
rizika ulaganja. Dužnik ne izmiruje svoje obaveze zbog privremene nelikvidnosti, međutim bonitet mu
je u principu dobar.
Zaštita investitora podrazumeva sistem državno tržišne regulative i kontrole. Najvažniji instrumenti
zaštite investitora su:
52
ŠKOLA BIZNISA
Naučnostručni časopis
•
trgovina hartijama od vrednosti;
•
pružanje konsalting usluga u vezi sa emisijom i trgovinom hartijama od vrednosti;
•
čuvanje hartija od vrednosti (depo poslovi);
•
vođenje portfelja hartija od vrednosti za račun korisnika usluge;
•
ostali poslovi u vezi s trgovinom hartijama od vrednosti tržišta kapitala.
Napred određen predmet delatnosti berzanskih posrednika može se smatrati standardnim. Sva zako-
nodavstva koja se odnose na regulisanje poslovanja na tržištu kapitala, specijalizovane institucije berzi,
regulišu institut obavezne registracije berzanskih posrednika kod nadležnih državnih organa. Državni
organ u formi ministarstva za trgovinu, industriju, odnosno posebno formirane regulatorne državne
agencije, izdaju dozvolu za rad posredniku. Berzama je dato pravo da potpisuju uslove pod kojima
finansijski posrednik može biti član berze, odnosno učestvovati u oblicima sekundarne trgovine sa
hartijama od vrednosti tržišta kapitala. Kontrola se posebno odnosi na poštovanje zakonskih odredbi
koje se odnose na profesionalna pravila trgovine.
Posebno treba istaći sprečavanje zloupotrebe povlašćene (insider) informacije, koja predstavlja pozna-
vanje okolnosti koje još nisu javno objavljene, a koje mogu uticati na cenu finansijskih instrumenata
kojima se trguje na tržištu kapitala.
Za uspešno i optimalno funkcionisanje tržišta kapitala potrebno je da posrednici ispunjavaju svoju
funkciju na tržištu kapitala.
3. Banke kao učesnici na tržištu kapitala
U razvijenim tržištima kapitala banke svake vrste imaju centralno mesto i ulogu. Njihovo učešće u
ukupnim tržišnim odnosima na tržištu kapitala omogućava optimalno funkcionisanje tržišta kapitala.
Banke na tržištu kapitala obavljaju širok spektar poslova i javljaju se u ulozi:
1. Investitora, plasirajući svoj kapital u svoje ime i za svoj račun.
2. Korisnika, uzimajući kapital od investitora u svoje ime, a za svoj račun.
3. Komisionari, plasirajući kapital investitora u svoje ime, a za njegov račun ili
mobilišući kapital za korisnika u svoje ime, a za njegov račun.
4. Čistog posrednika obavljajući sve transakcije na tržištu kapitala u ime i za račun investitora,
odnosno vlasnika kapitala.
Organizovani oblici forme organizovanja banaka kao učesnika na tržištu kapitala su različite od zemlje
do zemlje.
Američki bankarski sistem, kao i bankarski sistem Japana koji je rađen po ugledu na američki poznaju
podelu banaka na komercijalne i investicione. Ova podela je uvedena u SAD Glas-Stegalovim bankar-
skim zakonom, imala je za cilj da otkloni moguće pojave moralnog hazard u poslovanju, vezane za kre-
ditiranje i poslovanje sa hartijama od vrednosti istog klijenta, kao i sprečavanje špekulativnih operacija
na tržištu kapitala (insider informations).
3
3
Modigiliani, Fabozzi (1996: 169)
