7. Literatura ..................................................................................................................
15
1. UVOD
Usluge su važne i za razvijene i za zemlje u razvoju. Veoma brzo širenje uslužnog sektora doprinjelo je više ekonomskom rastu i otvaranju novih radnih mjesta nego bilo koji drugi sektor. Na uslužni sektor otpada skoro tri četvrtine bruto domaćeg proizvoda za zemlje Evropske unije i u prosjeku 50% za zemlje u razvoju. Pored toga, preko tri četvrtine zaposlenih u Evropskoj uniji rade u uslužnom sektoru. Danas nijedna zemlja ne može napredovati bez efikasne i razvijene servisne infrastrukture. Postojanje usluga je preduslov za ekonomski uspeh. Proizvođači i distributeri tekstila, automobila i kompjutera ne bi bili konkurentni bez pristupa efikasnom bankarstvu, osiguranju, računovodstvu, telekomu ili transportnom sistemu. Usluge su preduslov za razvoj jer pomažu izvoznicima i proizvođačima u zemljama u razvoju da iskoriste svoju ekonomsku snagu. Uslužni sektor donosi uštede potrošačima, ubrzava inovacije i tehnološki transfer. Ovaj sektor privrede doprinosi i dugoročnim investicijama. Evropska unija, kao i veliki broj drugih zemalja svijeta, teži postepenoj liberalizaciji međunarodne trgovine uslugama, na multilateralnom nivou kao i na nivou GATS pregovora u okviru Svjetske trgovinske organizacije (WTO), a takođe i u pregovorima na bilateralnom i
2
3. Usluge kao svojevrsna zamjena za robu u materijalnom smislu riječi
(franšizing, lizing, faktoring, fortfeting, popravka i održavanje);
4. Usluge koje nisu u direktnoj vezi sa robom (obrada podataka, turistička
Tokom razvoja ekonomske misli nastale su raznovrsne definicije usluga. Pokazalo se da nije ni malo jednostavno precizirati pojam usluga i jasno ga definisati. Usluge predstavljaju grupu veoma heterogenih aktivnosti za čije definisanje još uvek nije moguće pronaći jedinstven i u potpunosti adekvatan pristup. Kriterijumi za definisanje pojma usluga razlikuju se u kojem se vremenskom periodu pojedine definicije nastajale i u zavisnosti od ciljeva istraživanja kojima su pojedini autori težili. Definicije čiji su autori bili predstavnici klasične teorije usluga, Alan Fišer (
Allan G. B. Fisher
) i Kolin Klark
(
Collin Clark
) pojavile su se tridesetih godina dvadesetog veka. Fišer je istakao
potrebu terminološkog diferenciranja tercijarne, u odnosu na primarnu i sekundarnu oblast proizvodnje. Međutim, pri pokušaju definisanja tercijarnih delatnosti pojavile su se teškoće, pa je sam autor u više navrata mijenjao svoju definiciju. Polazeći od promjena u strukturi potrošačke tražnje tercijarnu proizvodnju je najprije definisao kao takvu „koja je okrenuta ka svakoj novoj ili relativno novoj potrošačkoj tražnji“.
pristupa definisanju tercijarne proizvodnje. Na kraju, Fišer određuje pojam usluge kao nešto što je različito od materijalnog dobra i što obezbjeđuje direktnu satisfakciju potrošača. On praktično pribjegava kriterijumu koji će biti korišćen od strane velikog broja autora pri definisanju pojma usluga, njihovom nematerijalnom karakteru. Tercijarnu proizvodnju ograničava na oblast koja je u savremenoj teoriji poznata kao grupa tzv. potrošnih usluga. Istovremeno, otkriva i danas aktuelno pitanje nemogućnosti posebnog statističkog praćenja proizvodnih usluga koje su neposredno uključene u proizvodnju materijalnih dobara. Klark je imao nešto drugačiji pristup definisanju uslužne industrije. Po
, McGraw-Hill Book Company Europe, Berkshire, 1997.
4
njemu, uslužna industrija obuhvata čitav niz raznovrsnih aktivnosti koje se ne mogu uključiti u poljoprivredu sa ribarstvom i šumarstvom, niti u prerađivačku industriju sa rudarstvom. Tako je Klark, za razliku od Fišera, pojam usluga proširio i na tzv. proizvodne usluge (usluge prevoza proizvoda, održavanje privrednih objekata, poslovne usluge itd.). Uključen je i najveći dio proizvodnje malog obima koja se po definiciji ne može svrstati u prerađivačku industriju čije je bitno obilježje velikoserijska proizvodnja (npr., aktivnosti pekara, krojača, obućara, itd.). U ekonomiji i marketingu, usluge su sve one aktivnosti, pretežno neopipljivog karaktera, koje rezultiraju određenim koristima, odnosno koje rješavaju određeni problem korisnika, i koje je korisnik spreman direktno ili indirektno da plati. Osnovna obilježja usluga su: Neopipljivost, Neposjedovanje, Nehomogenost, Neodvojivost, Netrajnost.
Prema tome, termin usluge pokriva čitav niz heterogenih i neopipljivih proizvoda i aktivnosti koje je teško sažeti u okviru jedne jednostavne definicije. Usluge je, takođe, često veoma teško odvojiti od robe sa kojom su asocirane u različitom stepenu. Sistem nacionalnih računa iz 1993. godine dao je sledeću definiciju: „Usluge nisu odvojeni entiteti prema kojima se mogu uspostaviti vlasnička prava. Njima se ne može trgovati odvojeno od njihove proizvodnje. Usluge su heterogeni učinci, proizvedeni po porudžbini i najčešće se sastoje od promjena u uslovima potrošnje datog proizvoda i ostvarene su aktivnostima proizvođača, a po narudžbini kupca. U momentu kada je proizvodnja usluga završena, tada one moraju biti i konzumirane.“ Sistem nacionalnih računa iz 1993. godine dalje raščlanjuje datu definiciju i to na sledeći način: „Postoji grupa industrija, generalno klasifikovane kao servisne industrije, koje proizvode učinke (
output
) koji imaju puno odlika robe, odnosno, one su vezane
za snabdjevanje, skladištenje, komunikaciju i širenje informacija, savjetovanje i zabavu, u najširem smislu ovih termina, proizvodnju opštih ili specijalizovanih informacija, novosti, konsultantski izvještaji, kompjuterski programi, filmovi, muzika i slično. Učinci ovih industrija, nad kojima se mogu uspostaviti vlasnička prava, su često uskladišteni na fizičkim objektima ( papir, filmske trake, diskovi i slično) i može se njima trgovati kao i svakom drugom robom. Bilo da su označene kao roba ili kao usluge, ovi proizvodi posjeduju
