ALEXANDER KOJEV- KAKO ČITATI
KOJEVA?
U ovom radu pokušali smo da ukažemo na važnost rada
Alexandera Kojeva za savremenu filozofiju, teoriju i psihoanalizu. Takođe, cilj
nam je bio da damo neke osnovne crta Kojevljevog dela „Kako čitati
Hegela
?“ i
da uhvatimo momenat u kome se
Hegelova filozofija
seli u savremenost;
savremenost koja, na prvi pogled, zbog svoje fragmentiranosti ne bi trebala da
toleriše jedan ovakav masivan filozofski poduhvat kao što je Hegelov.
Međutim, na vrlo zanimljiv način, i taman kada smo pomislili da smo ga se
otarasili, Hegela nam se opet vraća u okviru Kojevljevog filozofskog projekta:
„uvođenja Hegela u savremenost“.
Uloga Kojeva u francuskoj filozofskoj avanturi
U eseju „Avantura francuske filozofije“ , koji je objavljen za
New left
review
2005. godine i koji gotovo da ima domet jednog programskog
dokumenta; Alain Badiou skicira uzbudljiv puta koji je francuska filozofija
prešla u XX veku. On smatra da je postojalo par momenata u istoriji filozofije u
kojima je ogromna kreativnost eksplodirala upisujući u sveta nove koordinate.
Pored onog inkubatora evropske civilizacije koji zovemo Antički svet, preko
Nemačkog idealizma kao prvorazrednog Događaja u polju filozofije, ovom
nizu eksplozija treba dodati i Francusku savremenu filozofiju.
Ovaj period filozofije počinje sa Sartrovim “Bićem i ništavilom” iz 1947. a
završava se poslednjom knjigom Gillesa Deleuza i Felix Giattarija pod nazivom
“Šta je filozofija?” iz 1990. U ovoj sekvenci vremena, koju Badiou naziva
„francuskim filozofskim momentom“ , tekstove su stvarali:
Bachelard,
Merleau-Ponty, Lévi-Strauss, Althusser, Foucault, Deleuze,
Derrida
i
Lacan
(da navedemo samo neke).
Međutim, stvar je u tome, da ovi autrori polaze sa potpuno divergentnih
teorijskih pozicija kreirajući time vrlo borbenu atmosferu i proizvodeći ozbiljne
problem svakom ko želi da definiše minimum zajedničkog kako bi uspostavio
platformu sa koje može da tvrdi postojanje: Francuske savremene filozofije.
Alain Badiou u svom eseju upravo pokušavao da uhvati zajednički momente u
toj, naoko, heterogenoj teorijskoj građevini.
U osnovi, on kaže, kako je na samom početku XX veka postojala borba između
dve suprostavljene pozicije: tela i ideje tj. borba između života i koncepta, koji
su uvek bili grupisani oko centralnog problema ljudske subjektivnosti. Ili, kako
Badiou kaže: “oko kartezijaskog nasleđa”. Pored ovih suprostavljenih blokova,
on smatra da su tokom XX veka postojala četri misaona pokreta koja su
presudno uticala na fomiranje glavnog toka Francuske savremene filozofije .
Prvi od ova četri bio je tzv. “pogled u nemačku filozofsku tradiciju” . Ovaj
pogled je u mnogome definisao Francusku filozofiju i Badiou ga još naziva:
“francuskim prisvajanjem nemačke filozofije” u kome ona poprima potpuno
novi izgled. U ovoj užasno važnoj operaciji, koja je ostavila trag na čitavoj
savremenoj filozofiji i teoriji, jednu od osnovnih uloga imao je ruski emigrant
Alexandre Kojev.
Alexander Kojev posvetio je 7 godina detaljnom čitanju i komentarisanju
Hegelove Fenomenologije duha i to pre svega oslanjajući se na Marksa i
Hediggera (kako većina Kojevljevih interpretatora često pominje). Ovaj
poduhvat je imao presudan uticaj na niz autora koji su direktno preuzeli neke
elemente njegove interpretacije Hegela i prilagodili ih sopstvenim teorijskim
projektima. Kroz ovakve postupke, Kojevljevi uvidi su nastavili da žive i u
drugoj polovini dvadesetog veka, obezbeđujući da Hegel ostane jedna od
glavnih referenci francuske filozofske avanture.
Danas gotovo da postoji saglasnost da je Alexander Kojeve, pored Jean
Hyppolite (prevodioca Hegelove Fenomenologije duha na Francuski),
najzaslužniji za uvođenje Hegela u francusku filozofiju. Ili, ako se poslužimo
nazivom koji je on prvobitno hteo da da nemačkom izdanju svoje knjige, i koji
ovu stvar postavlja u malo širi okvir, možemo reći kako je knjiga pod nazivom
Kako čitati Hegela? zapravo pokušaj da se Hegel uvede u savremenost. Sudeći
po tragovima koje možemo da pratimo u tekstovima filozofa i filozofkinja kao
što su Judith Butler, Slavoj Žižek, Michele Foucoulta, Jacquas Lacana, Derrida,
Merleau-Pontya, Georges Bataille, Louis Althusser i Sartr; Alexander Kojev je
u potpunosti ostvario svoju prvobitnu nameru.
Jacques Lacan (1901 – 1981), jedan od najznačajnijih
psihoanalitičara
u XX
veku, pohađao je kurs koji je tridesetih godina Kojev držao na Ecole Pratique
uspostavljanju slobodne trgovine ). U Direkciji radi sve do svoje smrti 4. juna
1968.
Pored ovih opštih uvodnih crta, za sam početak, bitno je napomenuti i par
karakteristika i osnovnih informacija o Kojevljevoj knjizi Kako čitati Hegela? i
njegovom razumevanju Hegelove Fenomenologije duha. Knjiga je nastala iz
predavanja koja su se odigrala na l’Ecole pratique des Hautes Etudes u periodu
između 1933. i 1939. Zvanični naziv predavanja bio je: Hegelova filozofija
religije. Tekstovi koji su nastajali od 1933. pa sve do 1937, i pored Kojevljeve
redakcije, po strukturi se značajno razlikuju od onih koji su usledili tokom
1937/1938 i 1938/1939. Razlog za to treba tražiti u činjenici da su ove prve
godine bile evidentirane u beleškama i sa njih prenete u knjigu, te je u tekstu
primetna izvesna nekoherentnost. Dok prva tri predavanja iz 1937-1938, te cela
1938-1939, predstavljaju stenografsku verziju predavanja i poseduju punoću
pisanog teksta. Kojev 5 godina posvećuje komentarisanju prvih VII poglavlja
Fenomenologije duha (Svest, Samosvest, Apsolutni subjekt, Duh, Religija);
dok se tokom 1938-1939 fokusira na poslednjih 10 strane tj. čuveno VIII
poglavlje “Fenomenologije duha” pod nazivom Apsolutno znanje.
Kojevljevo osnovno stanovište je da Apsolutna filozofija nema predmet kojim
se bavi; nema predmet koji pada van nje, ona je sama ono o čemu govori: ona
je sama svoj predmet. Takođe, on se na samom početku svoje knjige,
suprostavlja tezi o Dijalektičkom metodu kao deobi i tranziciji teze u antitezu
koja svoj vrhunac doživljava u nekoj transcedirajućoj sintezi. Bitno je razumeto
da je sama stvarnost dijalektična; da je dijalektika inherentna samim stvarima a
ne neka veština koja je izvan nje i koja se onda da aplicirati na Stvarnost u želji
da je razumemo tj. osmislimo. Razumevajući da je sama stvarnost u pokretu,
mi razumemo samu stvarnost i dijalektiku. Te tako izjavljuje: “Dijalektička
metoda”: to je nesporazum”........ “Dijalektika je vlastita, istinska priroda samih
stvari, a ne umeće izvan stvari: sama konkretna stvarnost je dijalektička.”......
”Filozofova misao je dijalektička jer odražava (objavljuje) stvarno, koje je
dijalektičko. ” Kao treće, bitno je reći da on u par navrata eksplicitno navodio
kako je njegovo tumačenje Fenomenologije duha antropološko i da se u ovom
tečaju nije bavio metafizičkim aspektom Hegelovog dela: “Možemo, dakle,
čitati sedam prvih poglavlja PhGe od jednog kraja do drugog razmatrajući ih
kao opis samosvijesti, tj. kao različne načine kako Čovijek razumje samog
sebe. Na taj način dobivamo antropološko tumačenje koje je ono mog tečaja.
Ali, možemo istih sedam poglavlja čitati kao opis izvanjske-Svijesti tj.
različitih načina na koje Čovjek biva svjestan Svijeta i bitka uopće. A tada
ćemo dobiti metafizičko tumačenje o kojem ja nisam govorio u svom tečaju, a
koje Hegel rezimira u VIII poglavlju.”
Osnovne premise Fenomenologije duha
Kojev u par navrata ispituje osnovne premise na kojima se zasniva
Fenomenologija duha i koje omogućavaju onaj kompleksan i dinamičan proces
razvijanja ljudske istorije, a zatim i filozofske rekonstrukcije tog toka. Ove
premise su nužne i predstavljaju ugaono kamenje koje omogućava da se jedan
Prirodni sveta zaglavljen u prostoru večnog Sad inicira u Čovečiji svet koji se
realizuje u vremenu.
Po Kojevu prva premisa Fenomenologije duha predstavlja mogućnost objave
Bitka uz pomoć reči (Logosa) koja se oslanja na čulnu izvesnost (elementarni
oblik svesti). Uz pomoć svesti mi kontempliramo stvarnost oko nas i njome
bivamo apsorbovani . Kontemplacija, koja u osnovi predstavlja propadanje
subjekta koji kontemplira u objekat, i to uz pomoć svesti, ne goni čoveka da
bilo šta radi tim povodom. U idealnoj kontemplaciji on biva potopljen u svet
objekata bez ikakve delatne interakcije s njima (možda bi upravo tako mogli da
definišemo nulti stepen čiste svesti: momenat apsorbovanja subjekta od strane
objekta u kome se privremeno gubi svest o onom Ja koje kontemplira). Dakle,
kada se Ja izgubi i kada sebe nesvesna svest pluta po površini objekta na koji se
usmerila, upravo tada možemo reći kako smo Apsorbovani od strane Objekta
koji posmatramo! Tada možemo da govorimo o čistoj čulnoj izvesnosti kao
elementu ljudskog subjekta koja izvesno postoji i koja je po Kojevu predstavlja
prvu premisu Fenomenologije duha.
Druga premisa je Delanje. Delanjem čovek razara i negira zatečeni bitak i
pretvara ga u objekat kojim zadovoljava svoju žudnju. Uz pomoć delovanja
Čovek transformiše zatečeno stanje stvari; on tim negatorskim delovanjem
proizvodi jedan ljudski svet. Negatorskim delanjem se proizvodi čovek koji
svoju prirodu pronalazi u negiranju onog zatečenog, prirodnog i datog: Čovek
svoju prirodu pronalazi upravo u trenutku kada se samo-proizvede kao čovek tj.
kada napravi otklon od svoje prve, zatečene, prirode i postane ne-prirodan.
Čovek ukoliko je uistinu Čovek on nužno mora da bude jedno ne-prirodno
delatno biće!
Kojev dalje kaže kako je treća premisa Fenomenologije duha postojanje
mnoštva ljudskih žudnji. Tek u ovom mnoštvu stada nastaje društvo, i to tako
što se čovečija žudnja sa pozitivnog objekta usmeri ka drugoj žudnji.
Četvrta “ireduktibilna premisa” Fenomenologije duha je nužnost borbe između
Gospodara i Roba. Situacija u kojoj se vrhunska vrednost životinje tj. očuvanje
biološkog života stavlja na kocku u borbi za priznanje.
“Gledano općenito dopuštajući četri spomenute premise, tj. 1. postojanje objave
danog bitka Riječju, 2. postupanje Žudnje što radja negatorsko djelovanje, koje
mijenja dani Bitak, 3. postojanje mnogih žudnji koje mogu da se uzajamno
