Prema medicinskoj definiciji alkoholizam je hronična, progresivna bolest
stečena navikom koju karakteriše želja za pijenjem alkoholnih pića, a u cilju
postizanja subjektivnog stanja zadovoljstva. Međutim, alkoholizam nije samo
stanje ovisnosti, ona je i socijalno patološka pojava koja se negativno odražava
na brojne aspekte društvenog života alkoholičara, porodice i radne životne
sredine. To je veliki društveni problem koji je povezan sa mnogim drugim
negativnim pojavama u društvu kao što su nezaposlenost, skitnja, napuštanje
porodice, vršenje krivičnih djela i dr. Prema rezultatima brojnih istraživanja u
svijetu i kod nas veza između alkoholizma i kriminaliteta je dokazana. U nekim
slučajevima alkoholizam ima odlučujuću ulogu u izvršenju krivičnog djela, a u
drugim slučajevima on ima karakter kriminogenog uslova ili povoda, odnosno,
u vezi sa drugim faktorima daje veći ili manji doprinos nastanku kriminalnog
ponašanja. Smatra se da je veza između alkoholizma i kriminaliteta
najizraženija u nasilničkom i seksualnom kriminalitetu. Stim u vezi, navode se
podaci da je u jednpm periodu u Švedskoj 85% ubistava izvršeno pod uticajem
alkohola, u SSSR-u 70%, a u Vojvodini čak i 90%. U bivšem DDR-u u djelima
obične krađe sam je 10% dilinkventa bilo u alkoholnom stanju, dok je u
djelima razbojništva alkoholisanosti prisutna u 83%, u seksualnim deliktima
nasilja 75%, a kod tjelasnih povreda 65%.
Kada se raspravlja o kriminogenom značenju alkoholizma, u literaturi se uglavnom pravi razlika između
:
- akutnog i
-hroničnog alkoholizma.
1-
Akutni alkoholizam
(tzv. pijanstvo) je neposredni faktor
kriminaliteta, jer direkto utiče na javljanje nekih krivičnih djela. To su prije svega krivična djela ubistva, tjelasne povrede, učestvovanje u tuči, seksualni delikti, ugrožavanje javnog saobraćaja kao i veliki broj nehatnih delikata. U literaturi se navodi podatak da je u Švedskoj u 70% slučajeva saobraćajnih delikata utvrđeno pijano stanje vozača, a kod krivičnog djela silovanja u 65% slučajeva utvrđeno je stanje pijanstva izvršioca. Objašnjenje navedene veze između pijanstva i kriminaliteta, vidi se u uticaju koji alkohol ima na ponašanje čovjeka. Naime pod uticajem alkohola dolazi do određenih promjena u ponašanju čovjeka, slabe moralne i društvene kočnice, smanjuje se mogućnost kontrole nad vlastitim postupcima uz istovremeno jačanje nagona agresivnosti i seksualnog nagona. U takvom psihičkom stanju, ličnost je sklona raznim oblicima nasilničkog ponašanja, a kad su u pitanju saobraćajni
Strana 4
delikti, kod vozača se pod uticajem alkohola stvara lažan osjećaj sigurnosti i samopouzdanja dok su mu refleksi, pažnja i druge sposobnosti neophodne za vožnju, upotrebom alkohola smanjene ili čak isključene. Dakle, može se reći sa sigurnošću da akutni alkoholizam bitno utiče ne samo na javljanje kriminaliteta već i na strukturu kriminaliteta.
2-
Hronični alkoholizam
se najčešće se označava kao
poseban kriminogeni faktor koji utiče na javljanje kriminaliteta posredno ostvarujući svoju vezu sa kriminalitetom raznim uticajem ekonomskog, socijalnog, psihološkog, medicinskog i moralnog karaktera. Poznato je da alkoholizam, a naročito hronično pijanstvo, utiče negativno na mentalne sposobnosti, da izaziva otupljenje volje i svijesti da srozava čovjeka mentalno i prouzrokuje adekvatne bolesti, da ga moralno izopačuje i slabi njegovu rezistentnost prema antisocijalnom i delinkventnom ponašanju. To ga samim tim i društveno degradira. Alkoholičari nisu u stanju zbog pojačane razdražljivosti i odsutnosti ličnih osobina koje ih koče u negativnom ponašanju, pravilno reagovati na vanjske podražaje, pa su stoga spremni upuštati se u delinkventne akcije. Zbog tihg i drugih okolnosti koje prate alkoholizam, hronični alkoholičari pokazuju, u manjoj ili većoj mjeri, crte društvene opasnosti, pa stoga često čine krivična dijela u stanju alkoholiziranost i drugim stanjima koje se javljaju kao posljedica alkoholizma. Skloni su izazivanju nereda na svakom mjestu i u svako vrijeme, a naročito u porodici i drugoj najbližoj sredini. Vlastitu porodicu dovode do moralnog imaterijalnog pada, često na rub egzistencije, stvarajući tako degradiranu porodicu, u kojoj vlada kriminogena atmosfera i negativni uzori ponašanja koje ostale članove porodice mogu odvesti u različite oblike asocijalnog i delinkventnog ponašanja. U literaturi se ističe da je alkoholizam i dopunski kriminogeni faktor koji zajedno sa drugim kriminogenim faktorima uzrokuje kriminalitet. To se objašnjava činjenicom da je alkoholizam uzročnik ili pratilac niza negativnih društvenih pojava, kao što je prostitucija, skitnja, prosijačenje, nezaposlenost i slično koje same po sebi imaju određeno kriminogeno značenje. Zbog izuzetnog kriminogenog značenja
Strana 5
uslovljena sociokulturnim faktorima.Potom se javlja mišljenje da je
alkoholizam u suštini sekundarna pojava kod pojedinaca koji boluju od nekog
drugog psihijatrijskog poremećaja, dok se u novijoj literaturi ovom problemu
prilazi i sa stanovišta da alkoholizam, a posebno alkoholna adikcija može biti i
primarno oboljenje.
Po prvi put opisuju se pojedini klinički sindromi
alkoholizma. Wernicke opisuje encefalopatski
sindrom, Korsakov alkoholnu psihozu kasnije
poznatu kao korsakovljeva psihoza. No, u XX
vijeku prvenstveno liječnici psihijatri pokazuju
interesovanje za alkoholizam. Između dva svjetska
rata preovlađuje mišljenje da alkoholičare treba
stacionirati u zavode. U tom periodu javljaju se
različiti oblici liječenja, a naročito oni koji se
temelje na učenju ruskog neurofiziologa Pavlova o
stvaranju uslovnog refleksa gađenja oboljelog
prema alkoholu.
Godine 1935. u SAD-u javljau se prve grupe
anonimnih alkoholičara, jer je došo do spoznaje da se u grupi apstinencija
mnogo lakše održava i podnosi emocionalna tenzija. Poslije drugog svjetskog
rata pojavom psihofarmakološke revolucije koja donosi bitne promjene unutar
psihijatrije, javljaju se nove nade u liječenju alkoholizma.
Godine 1901. u Srbiji otpočinju prvi ozbiljni pokušaji borbe protiv alkoholizma
kada je osnovano «Društvo za suzbijanje alkoholnih pića», u Beogradu.
Potom 1954. godine takođe u Beogradu primjenjuju se određeni metodski
pristupi u liječenju alkoholizma.
Godine 1958. otvara se Dispanzer za liječenje alkoholičara, 1965.g. Zavod za
mentalno zdravlje, sada Institut, realizovao je prvi programski pristup
alkoholizmu.
U Srbiji sve do 1954. g. Alkoholizam se nije tretirao kao medicinsko-socijalni
problem, odnosno nije postojalo sistematsko liječenje alkoholičara što danas
