1. Uvod
Amortizacija (engl. amortization, depreciation, redemption) je višeznačajan pojam.
U financijama se koristi u značenju otplate dugova (amortizacija duga); amortizacijom se
naziva otplata gašenja vrijednosti nekih vrijednosnih papira (otplaćivanje).
Kad je riječ o osnovnom sredstvu (dugotrajnoj imovini) za koje se smatra da je fizički ili
ekonomski potrošeno, osnovna joj je namjena da osigura financijska sredstva bar u iznosu
da omogući zamjenu postojećih osnovnih sredstava.
Amortizacija je ekonomska kategorija koja onačava proces transformacije osnovnih
sredstava u obrtna. Do transformacije osnovnih sredstava u obrtna dolazi u momentu
prenosa njihove vrijednosti na proizvode, a do transformacije obrtnih sredstava u osnovna
u momentu zamjene osnovnih sredstava. Taj proces nastaje u proizvodnji, u kojoj se
osnovna sredstva troše i prenose dio svoje vrijednosti na nove upotrebne vrijednosti koje
imaju karakter obrtnih sredstava. Amortizacijom se ne mijenja ukupan obim sredstava,
mijenja se samo njihova struktura; povećavaju se obrtna sredstva na račun osnovnih.
Preduzeće u procesu poslovanja troši kratkotrajnu (obrtnu) i dugotrajnu (stalnu) imovinu.
Kratkotrajna imovina se utroši uglavnom u jednom proizvodnom ciklusu i ona svojim
sastavom ulazi u sastav novog proizvoda te tom prilikom prenosi i svoju ukupnu vrijednost
u novi proizvod. Dugotrajna imovina u proizvodnom ciklusu troši se na drugi način. U
proizvodnom procesu dugotrajna imovina ne mijenja svoj fizički oblik, hemijski sastav,
niti prenosi svoju ukupnu vrijednost u jednom proizvodnom ciklusu na novoproizvedene
proizvode. Dugotrajna imovina u proizvodnom ciklusu se postepeno troši. To trošenje s
vremenom smanjuje njenu proizvodnu i upotrebnu vrijednost. Dugotrajna imovina
postepeno gubi od svoje prvobitne, odnosno nabavne vrijednosti, a dijelovi te vrijednosti
utrošene u proizvodnji prenose se na novoproizvedene proizvode. To postepeno smanjenje
vrijednosti dugotrajne imovine umanjuje - deprecira njenu vrijednost. Smanjenje realne
vrijednosti dugotrajne imovine bilo fizičkim trošenjem ili ekonomskim zastarijevanjem
jeste amortizacija. Svaki novoproizvedeni proizvod, svaka jedinica proizvoda i usluga
snosi odgovarajući dio trošenja zgrada, postrojenja i opreme.
Prodajna cijena svakog proizvoda i obavljene usluge sadrži sve troškove njegove
proizvodnje i izvršene usluge pa i amortizacije. Amortizacija ukalkulisana u prodajnu
cijenu proizvoda služi za prostu reprodukciju dugotrajne imovine. Od realizacije prodaje
proizvoda i obavljene usluge pokrivaju se nastali troškovi, a dio koji po svojoj visini
odgovara trošku amortizacije ostaje za buduću nabavku koja će zamijeniti dotrajalu ili
zastarjelu dugotrajnu imovinu.
Različiti su uzroci smanjenja vrijednosti dugotrajne imovine. U literaturi se najčešće
pominju funkcionalni, ekonomski i prirodni uzroci.
2
vrednosti osnovnih sredstava nemaju uticaje na knjigovodstvenu vrednost osnovnih
sredstava. Knjigovodstvena vrednost, kao razliku izmedju nabavne i otpisane vrednosti
osnovnih sredstava, može biti znatno drugačija od njene tržišne vrednosti. Amortizacija se
primenjuje na tri oblika osnovnih sredstava: uredjena zemljišta, zgrade i opremu. Svaki od
ovih oblika se smatra amortizivom (otpisivom) imovinom. Zato što njihova korisnost za
preduzeće odnosno sposobnost za stvaranje prihoda opada sa proticanjem vremena. Pored
vremena na opadanje korisnosti osnovnih sredstava utiče i način održavanja. Sposobnost
osnovnog sredstva za stvaranje preihoda (a time i njegova tržišna vrednost) opada i zbog
tehnološke zastarelosti. Akomulirana amortizacija (otpisana vrednost) predstavlja zbir
obračunatih troškova amortizacije u dužem vremenskom razdoblju.
Amortizacija se ne primenjuje na zemljušte, zato što se njegova vrednost tokom vremena
ne smanjuje već se najčešće i povećava. Zbog toga, zemljište se smatra neamortizivom
imovinom
2
.
Tri faktora utiču na obračun amortizacije osnovnog sredstva:
1. Nabavna vrednost
(Cost).
Osnovna sredstvase njiže po nabavnoj vrednosti u skladu
sa načelom tzv. „istorijskog troška“.
2. Korisnički vek
(Usegul life).
Reč je o procenjenom veku korišćenja osnovnog
sredstva, često drugačije nazivanog „uslužni vek“. Korisnički vek se može
izražavati jedinicama vremena, jedinicama korišćenja ili jedinicama proizvoda.
Budući da se korisnički vek unapred odredjuje, prilikom procene njegove veličine
rukovodstvo preduzeća mora uzimati u obzir svrhu korišćenja osnovnog sredstva,
očekivane popravke i održavanje, kao i uticaj tehnološkog napretka. Ranija iskustva
sa sličnim osnovnim sredstvima, često su pritom od velike pomoći.
3. Ostatak vrednosti
(Salvage Value).
To je unapred procenjena vrednost osnovnog
sredstva na kraju svog korisničkog veka. Ovo je kategorija, koja može u nekim
slučajevima značajnije uticati na visinu troškova amortizacije. Ona predstavlja
odbitnu stavku prilikom utvrdjivanja amortizacije. Odredjuje se na sličan način kao
i korisnički vek. Alternativni izraz za preostalu vrdnost je Rezidualna vrednost
3
.
Obračun amortizacije osnovnih sredstava regulisan je Međunarodnim računovodstvenim
standardom br. 16. Amortizacija se obračunava upotrebom jednog od sledećih metoda:
1. Linearni metod
2. Degresivni metod
3. Funkcionalni metod.
2
Pavle Bogetić, Analiza bilansa,Ekonomski faklutet, Beograd 2000
3
Katarina Žager i Lajoš Žager, Analiza financijskih izvještaja, Masmedija Zagreb, 1999
4
Svaki od navedenih metoda je primenljiv sa gledišta Opšte prihvaćenih računovodstvenih
načela. Rukovodstvo izabira metod koji mu najviše odgovara, tj. koi najispravnije
prikazuje uticaj osnovnog sredstva na stvaranje prihoda firme. Jednom izabran metod treba
da se primenjuje stalno tokom celog korisničkog veka osnovnog sredstva. Stalnost
obezbedjuje uporedivost finansijskih izveštaja. Amortizacije utiče na Bilans stanja putem
tzv. akumulirane amortizacije (odnosno IVOS), dok na Račun uspeha amortizacija utiče
putem troškova amortizacije.
2.1. Linearni (pravolinijski) metod
Ako primenimo linearni metod
(Straight-Line)
, iznos troškova amortizacije će biti jednak u
svako godini korisničkog veka. Prilikom izračunavanja troškova amortizacije primenom
linearnog metoda, najpre je neophodno odrediti amorzicijonu osnovu. Amortizaciona
osnova
(Depreciable Cost)
se dobija kada se od nabavne vrednosti oduzme procenjeni
ostatak vrednostil. Nakon tog iznos amortizacije odredjujemo tako što dobijenu
amortizacionu osnovu podelimo brojem godina korisničkog veka
4
.
Nabavna vrednost – Ostatak vrednosti = Amortizaciona osnova
Amortizaciona osnova / Korisnički vek = Godišnji trošak amortizacije
Alternativno, trošak amortizacije možemo izračunati primenom godišnje stope
amortizacije. Kod linearnog metoda, stopa amortizacije se primenjuje na amortizacionu
osnovu.
2.2. Funkcionalni metod
Funkcionalni metod amortizacije
(Units-of-Activity),
zasniva se na pretpostvci da je
amotizacija isključivo rezultat korišćenja nekog sredstva ida protok vremena ne utiče na
smanjenje vrednosti sredstava. Umesto vremenskog perioda, prilikom upotrebe
funkcionalnog metoda ili metoda po učinku, korisnički vek osnovnog sredstva se izražava
jedinisama proizvoda. Ovaj metod je posebno pogodan za ma mašinsku opremu.
Proizvodnja mašinske opreme se može meriti brojem jedinica proizvoda ili brojem
mašinskih časova rada. Funkcionalni metod se tadodje može koristiti za obračun
amortizacije prevoznih sredstava. Nasuprot tome, funkcionalni metod generalno njij
primenljiv za zgrade i nameštaj, zato što na njih više utiče vreme nego intenzitet
korišćenja.
Postupak primene funkcionalnog metoda je sledeći: najpre se procenjuje ukupan broj
jedinica proizvodnje za ceo korisnički vek osnovnog sredstva. Zatim se tako procenjen
ukupna proizvodnja raspodeljuje na vrednost amortizacione osnove. To praktično znači da
se vrednost amortizacione osnove deli sa predvidjenim ukupnim proizvodnjom osnovnog
sredstva. Dobijeni rezultat prestavlja troškove amortizacije po jedinici proizvoda. Na kraju,
4
Mila K. Jancetović, komercijalno poznavanje robe, Beograd,2003.
5
