ANESTEZIJA
Anestezija
(
grčki
ἀν
(an) - bez;
αἴσθησις (aisthēsis) - osećaj, lat. anaesthesia) je
farmakološki izazva neosetljivost dela tela ili organizma u celini, za sve ili za većinu senzitivnih
(čulnh) utisaka (bol, dodir, temperatura, prisak itd.).
Analgezija
(grčki: bezbolnost) je neosteljivost na bol, uz očuvanu svest o drugim
senzitivnim utiscima.
Anestetici
su lekovi čijom se primenom postiže anestezija. U odnosu na stanje svesti
bolesnika nakon davanja anestetika, anestezija se deli na
opštu
i
lokalnu
. Shodno tome,
anestetici se dele na
opšte
i
lokalne
.
OPŠTA ANESTEZIJA
Opšta anestezija je stručno izazvana, relativno bezbedna, kontrolisana i
reverzibilna depresija (smanjenje) funkcije CNS-a, koju karakterišu: neosetljivost
organizma u celini i potpuni gubitak svesti.
Razvoj opšte anestezije omogućio je izvođenje hirurških intervencija, ali i mogućnost
da se lakše podnesu neprijatne dijagnostičke procedure (npr. kolonoskopija), kao i da se leče
određene bolesti (npr. u slučaju epiletičnog statusa pacijent se po indikaciji neurologa uvodi u
barbituratnu komu
, koja nije ništa drugo nego opšta anestezija izazvana barbituratnim
intravenskim anesteticima).
Odlike opšte anestezije su:
1.
Gubitak svesti
- specifičan dubok san zvani
narkoza
(„mrtav san“) iz kojeg se
bolesnik ne može probuditi ni pod dejstvom najjačih draži (to je jedna od ključnih
odlika anestezije, jer upravo ona omogućuje da se pacijent ne budi pod dejstvom
bolnih draži koje nastaju prilikom svakog hirurškog reza)
2.
Analgezija
3.
Mišićna relaksacija
Danas se retko koristi samo jedan anestetik za postizanje sva tri navedena efekta opšte
anestezije. Narkoza i analgezija postižu se lako i bezbedno primenom jednog opšteg anestetika,
ali se za postizanje mišićne relaksacije opšti anestetik mora ordinirati u veoma visokoj dozi,
koja je veoma bliska dozama koje izazivaju opasno duboku anesteziju, kada nastaju prestanak
disanja i srčani zastoj. Zbog toga se u današnje vreme najviše primenjuje tzv.
balansirana
anestezija.
U njoj se opšti anestetici ordiniraju u cilju postizanja i održavanja narkoze, opijatni
analgetici za postizanje analgezije (fentanil), a mišićni relaksanti za relaksaciju poprečno-
prugaste (voljne) muskulature. Uz sve to, najčešće se mora primenjivati arteficijalna (veštačka),
obično
mehanička
ventilacija pluća (ventilacija je proces razmene gasova između spoljašnje
sredine i plućnih alveola, a spontana ventilacija omogućena je prvenstveno kontrakcijama
dijafragme koje dovode do širenja grudnog koša).
Prema načinu ordiniranja opštih anestetika, opšta anestezija se deli na
inhalacionu
i
intravensku
. Danas se za postizanje opšte anestezije najčešće kombinuju inhalatorni i
intravenski anestetici, što se označava terminom
kombinovana
anestezija.
Jednom unet
inhalatorni ili intravenski opšti anestetik (kao i svaki lek) ne može se lako eliminisati iz
organizma pa mu dejstvo traje dokle god se ne izmetaboliše (transformiše) u neaktivan
oblik ili dokle god se ne izluči iz organizma.
Stadijumi opšte anestezije
Ukoliko se za postizanje opšte anestezije koristi dietil - etar kao monoanestetik, zavisno
od mesta i jačine depresije CNS, javljaju se sledeći stadijumi:
I stadijum
– uvod ili analgezija – počinje činom primene anestetika, a završava se postizanjem
narkoze i gubitkom cilijarnog refleksa (refleksa trepavica). Bolesnik diše spontano, a stepen
postignute analgezije dozvoljava da se urade manje bolne i kratkotrajne hirurške intervencije.
II stadijum
– delirijum – ovaj stadijum karakteriše ekscitacija koja je posledica u prethodnom
stadijumu uspostavljene kortikalne inhibicije (tj. smanjivanja funkcije neurona kore velikog
mozga što je dovelo do narkoze). Prisutni su nevoljni pokreti u vidu trzanja i bacakanja. Ovaj
stadijum je opasan, jer je bolesnik sklon povraćanju, laringospazmu i bronhospazmu,
aritmijama srca, a diše nepravilno i ubrzano. Primenom savremenih intravenskih anestetika,
ovaj stadijum se potpuno preskače.
III stadijum
– stadijum hirurške anestezije – započnje pojavom mirnog disanja, a završava se
prestankom disanja što označava početak IV stadijuma.
U III stadijumu izvodi se većina
hirurških intervencija.
IV stadijum
–
stadijum respiratorne i cirkulatorne paralize
– je nesrećan slučaj i obično je
posledica stručne greške. Započinje pojavom paralize disanja i ako se ne prepozna i adekvatno
ne tretira, nastupaju akutni zastoj srca i smrt.
Navedeni stadijumi se danas jasno ne mogu uočiti, jer se dietil - etar danas veoma retko
upotrebljava kao anestetik. Međutim, etarska anestezija još uvek je metoda izbora u slučajevima
masovnog povređivanja, jer je etar relativno bezbedan i lak za primenu.
Inhalaciona anestezija
Inhalaciona anestezija je vrsta opšte anestezije koja nastaje udisanjem para isparljivih
(volatilinih) tečnosti (dietil – etra, hloroforma, halotana) ili anestetičkih gasova (
azotsuboksida
(N
2
O), tj. „smejućeg gasa“,
sevoflurana
– zaštićen naziv Sevoran). Prednost inhalacionih
anestetika je u njihovoj jednostavnoj primeni i mogućnosti lake kontrole njihove koncentracije
u mozgu – dovoljno je smanjiti dotok inhalacionog anestetika u pluća. To će dovesti do pada
koncentracije anestetika u alveolarnom vazduhu i posledično u krvi i mozgu. Inhalacioni
anestetici dospevaju u plućne alveole pacijenta zajedno sa kiseonikom kojeg automatski
doprema aparat za anesteziju (aparat koji tokom opšte anestezije u potpunosti preuzima funkciju
disanja).
