Ažuriranje medicinske sestre-tehničara u realizovanju
najvažnijih skrining metoda
Beograd 2012
1. Sadržaj
2.Uvod........................................................................................................................3
3. Značaj malignih bolesti u Srbiji.............................................................................5.
4. Nivoi prevencije malignih oboljenja......................................................................5.
5.Mere prevencije......................................................................................................7
6. Sestrinske intervencije na unapređenju zdravlja opšte populacij .......................12
7. Rana detekcija karcinoma dojke – skrining..........................................................15
8. Rana detekcija i prevencija karcinoma grlića materice ...................................... 17
9. Skrining karcinom debelog creva........................................................................18
10. Zaključak.............................................................................................................24
11. Literatura.............................................................................................................25.
2
metoda za rano otkrivanje, danas su opšte prihvaćeni i preporučeni programi za skrining
raka grlića materice, raka dojke i raka debelog creva. Ulaganje u primarnu prevenciju sa
ekonomskog aspekta je isplatljivije za društvo bolje za ljude i rad na tom polju i treba da
predstavlja veliko zadovoljstvo medicinskim sestrama.
Medicinske sestre svojim radom treba da nauče ljude da zdravo žive da se zdravo hrane
da nemaju loše navike koje remete zdravlje i da ličnim primerima i savetima pomognu
čak i onima kojima je zdravlje počelo da se oštećuje. Da bi medicinske sestre uzele
aktivno učešće u sprovođenju programa prevencije, potrebno je da budu upoznate sa
faktorima rizika koji su veoma značajni za zdravstveno vaspitni rad.Na osnovu
posmatranja i analiziranja one mogu da prave planove zdravstveno vaspitnog rada,
sprovode ga i nakon određenog vrenena ili periodično evaluiraju dobijene rezultate i
prave nove planove.
4
3. Značaj malignih bolesti u Srbiji
Prema poslednjem popisu iz 2002. godine, Srbija, bez Kosova, ima sedami po miliona
stanovnika (5.466.000 u centralnoj Srbiji i 2.032.000 u Vojvodini). U odnosu na
prethodni popis iz 1991. godine, broj stanovnika se smanjio za 4,4%. Beleže se
neprekidno smanjenje stopa nataliteta i trend starenja stanovništva.
Prema podacima Registra za rak centralne Srbije i Registra za maligne neoplazme
Vojvodine, u Srbiji svake godine od raka oboli oko 30.000 osoba. Kod muškaraca,
najčešće se radi o malignim tumorima pluća, debelog creva, želuca i prostate. Kod žena,
najčešći su maligni tumori dojke, debelog creva, grlića materice, pluća i tela materice.
Maligna oboljenja su odgovorna za oko 18,5% ukupne smrtnosti i nalaze se na drugom
mestu, iza oboljenja srca i krvnih sudova. Broj obolelih i umrlih od malignih oboljenja u
našoj zemlji je u poslednjih nekoliko decenija u neprekidnom porastu. Sa izuzetkom raka
želuca, čija učestalost opada, i raka grlića materice koji pokazuje oscilacije, kod svih
vodećih malignih bolesti uočava se porast obolevanja i umiranja. Učestalost malignih
bolesti, kao i zastupljenost najčešćih tipova u Srbiji, slične su kao i u okolnim zemljama,
tj. zemljama bivše Jugoslavije i drugim zemljama jugoistočne Evrope.
U poređenju sa ostalim delovima Evrope, ukupna stopa incidence malignih bolesti u
Srbiji spada u grupu stopa srednjih vrednosti.
4. Nivoi prevencije malignih oboljenja
Postoje tri nivoa prevencije: primarna, sekundarna i tercijarna.
Primarna prevencija podrazumeva uklanjanje endogenih i egzogenih uzroka.Ona
obuhvata sve mere koje sprečavaju nastanak raka. Uopšteno, ovaj pojam se odnosi na
smanjenje faktora rizika za nastanak malignih bolesti u opštoj populaciji.Veći broj
malignih bolesti mogu se sprečiti i sve mere primarne prevencije se odnose na faktore
5
da je korist od vežbanja povezana sa istovremenim smanjenjem telesne težine. Fizička
aktivnost se najčešće povezuje sa prevencijom raka debelog creva, dojke i prostate.
Zloupotreba alkohola je povezana sa oko 1-6% svih slučajeva raka u razvijenijim
zemljama. Zloupotreba alkohola se dovodi u vezu sa nekoliko tipova malignih bolesti.
Svakodnevno ispijanje dva standardna pića povećava rizik za nastanak raka jetre, usne
duplje, ždrela, jednjaka (naročito kod ljudi koji su istovremeno i strastveni pušači i
grkljana. To je faktor rizika za rak dojke kod žena i rak debelog creva, posebno kod
muškaraca. Rizik raste sa povećanjem količine unetog alkohola.
UV zračenje Dugogodišnje izlaganje UV zracima (sunce ili veštački izvori, solarijum)
povezuje se sa nastankom bazocelularnog i planocelularnog karcinoma. Intermitentno i
prekomerno izlaganje UV zracima, naročito u detinjstvu, povećava rizik za nastanak
melanoma kože.
5. Mere prevencije
To su npr.meresmanjenja pušenja, konzumiranja alkohola, smanjenje zagađenja životne i
radne sredine, smanjenje telesne mase, promocijom zdravijeg načina ishrane i stila života,
smanjenje izlaganja sunčevom zračenju itd.Tumori kod kojih je primarna prevencija
efikasna su karcinom pluća, karcinom grlićamaterice, karcinomi uzrokovanih štetnim
agensima radne i životne sredine. Borba protiv visoke smrtnosti od karcinoma pluća
svodi se isključivo na mere primarne prevencije jer se ovaj tumor klasičnim
dijagnostičkim pretragama obično ne otkriva u ranom stadiju. Stroge mere zabrane
pušenja na javnim mestima, visoke porezne tarife na cigarete,zabrana reklamiranja i
upozorenja da je pušenje štetno za zdravlje, uz mere edukacije i zdravstenog
prosvjećivanja još u detinjstvu, dovele su u nekim razvijenim zemljama poput SAD do
kontinuiranog pada incidence i mortaliteta u posljednjh 15 godina, posebno karcinoma
pluća, prostate i kolorektalnog kod muškaraca, te karcinoma dojke i kolorektumakod
žena. Za sve tipove kancera godišnja stopa ovog smanjenja je skoro 1% godišnje periodu
od 1999 do 2008.
7
Ovaj materijal je namenjen za učenje i pripremu, ne za predaju.
