Karakteristike baroknog slikarstva su: atmosferska perspektiva (uticaj sfumata u
krajolicima), barokni iluzionizam (prevara oka, iluzija otvaranja svodova i kupola,
mješanje stvarnog naslikanog), prenaglašeni chiaroscuro (svjetlo-sjena, čest jedan
izvor svijetla kao motiva na slici). Osnovne karakteristike baroka se već nalaze u
renesansnoj umjetnosti Evrope jer je on proširenje i završetak ovog umjetničkog
pokreta i shvatanja i njenih tendencija. U određenom smislu on je negacija
renesanse jer u sebi sadrži komponentu koja proizlazi iz srednjovjekovnog
hrišćanstva. Ova komponenta se naročito pokazala poslije Tridentskog koncila u
kome se rješavao problem reformacije. Renesansa je počela da se iscrpljuje i oko
1520. godine nastaje manirizam koji je bio groteskan i bavio se optičkim iluzijama.
Nastankom baroka ovaj stav je prevaziđen i prenebregnut. Formulisane su jasne i
razumljive misli i program na preporod hrišćanstva i zbog toga se često govori o
katoličkoj reformaciji. Jasno formulisani ciljevi su stvorili relativno koncizan jezik
koji je nazvan barok. Najznačajniji predstavnik umjetničkog pravca od renesanse
prelaza ka manirizmu i baroku je neosporno Mikelanđelo Buonaroti. Tokom 17. i
18. vijeka se barok raširio u Evropi. Pronikao je u sve tokove života (arhitektura,
slikarstvo, literatura, pozorište, muzika). Bio je to poslednji univerzalni stil Evrope
koji je nastao u Italiji i proširio se tako da slijedi Njemačka , Austrija , Francuska,
Holandija. Javlja se satiranje pojedinih granica između umjetnosti sa ciljem
stvaranja jedinstvenog učinka. Njemačka istorija umetnosti tu jako shodno koristi
„Gesamtkunstverk“ pojam koji se pomalo ružno može prevesti kao „cjelosna
umjetnost“. Slikarstvo postaje iluzionističko. U arhitekturi se pojavljuju plastični
elementi i arhitektura upotrebljava slikarstvo da bi imitirala elemente
građevinarstva (svodovi, rebra, pilasteri), ka povećanju utisaka na posmatrača.
Plastika se ne primenjuje kao samostalno djelo već dopunjava slikarstvo
(draperije), upotrebljava se vrlo često ornamentalna štukatura. Barok daje prednost
asimetriji, zaobljenjima izbočinama i ispupčenjima kao i prostornim gestovima,
efektnim perspektivama i elemenat u baroku je i pokret. Dok je renesansa statična
i upotrebljavala je krug, barok je dinamičan i koristio je elipsu ili njene dijelove.
Barok je bio komponovan za pokret i obilazak i stalno otkrivanje novih osovina
posmatranja kao i rafinovane igre svjetlosti i sjenke. Dok je klasična kompozicija
komponovala beskonačne vizure i vidike baroko je komponovao svratište za

pogled u vidu smještanja u vizuru neke skulpture ili kapelice tako da je rafiniraniji
i intimniji.

1.1. RAZLIKE U ODNOSU NA RENESANSU

Pojavljuju se 5 bitnih razlika u odnosu na renesansu:
-

slikovitost

Nenaglašene granice koje dovode do povezivanja.
Nestaje crta obrisa, te se oblici raspršuju.Dobija se dojam dinamike, nemira,
pokrenutosti, promjene, vrijednosti gledanja. Stapanjem slike s pozadinom sve
postaje nejasno i fluidno.
-

dubina

Planovi se dovode u međusobnu vezu. Povezani su prvi, drugi, treći,...plan koji
tako djelujući zajedno pogled promatrača vode u dubinu slike.
-

otvorena

forma

Na taj način barokna slika djeluje kao isječak neke scene, kao da nam govori kako
postoji još nešto izvan njenih okvira. Prikazuje nam vrijednost pokreta, pomaka i
promjene, neograničenost okvirom,oslobađanje od zadanog zakona kadra, tj.
zakona okvira. Likovi prelaze preko okvira slike, oslobađajući se, te se na taj način
pozadina i likovi isprepliću. Asimetričnost u prikazivanju scena; nije jasna
ravnoteža između dvadijela slike, kao u renesansi, nego je kompozicija pomaknuta
u stranu. Asimetrija po zakonu zlatnog reza, kao suprotnost renesansnoj
matematičkoj simetriji.
-

jedinstvo

Kako barok teži ka spajanju svih dijelova slike u jednu cjelinu, nema strogog
naglašavanjazasebnih dijelova. Sve na slici je međusobno povezano. Nema
rastavljanja pojedinih dijelova kao što je bilo urenesansi. Barok je zajedništvo
likova i kadrova. Ako je renesansa bila naglašavanje svakog lika, barok jespajanje i
stapanje svih u jedno. Barok izbjegava strogo konstruiranje, horizontale i vertikale,
te linije koje prate i podređuju se okviru slike.
-

nejasnost

Teži se ka ritmičnom izmjenjivanju jasnosti i nejasnosti oblika, koji jednog trena
izranjaju iz pozadine, a idućeg ponovno uranjaju u nju. Barok često likove
prikazuje okrenute leđima prema promatraču,tako nam prikazani lik postaje
nepoznanica i uz njega ide određena mističnost.Kod baroknih slika, freski i oltara
to je još snažnije naglašeno skulpturama koje se ’’nadodaju’ na sliku. Tako
skulptura naglašava sliku i slika skulpturu.

Stil ove izvandredne slike daleko je i od manirizma i od visoke renesanse; njegov
jedini mogući prethodnik je severnoitalijanski realizam umjetnika kao sto je
Savoldo. Ali Caravaggiov realizam je tako nekompromisan da je potreban nov
izraz –naturalizam- da bismo ga razlikovali od one ranije vrste. U Italiji
Caravaggio nije tako lijepo primljen. Njegovo djelo hvalili su umjetnici i
poznavaoci,ali za čovjeka sa ulice , kome je bilo namjenjeno , tome djelu
nedostajala je pristojnost i uvaženost. Prosti ljudi su zamjerali što na njegovim
slikama vide sebi slične; oni su više voljeli idealizovanije i rečitije pobožne slike.
Njihovim željama izašli su u susret umjetnici manje radikalni i manje obdareni od
Caravaggia , oni su preuzeli vođstvo od jednog drugog došljaka među rimskim
slikarima, Annibalea Carraccija ( 1500-1609) . Annibale je došao iz Bologne , gdje
su on i još dva člana njegove porodice razvili jedan antimaniristički stil negdje oko
1580.godine . U godinama 1597-1604. on je izradio svoje najveće djelo , fresku na
tavanici Galerije u palati Farnese , koja je uskoro postala tako slavna da su je
stavljali odmah iza fresaka Michelangela i Raffaella. Naš detalj pokazuje
Annibaleovu bogatu i zamršenu kompoziciju : narativni prizori, slično prizorima
na tavanici Sikstinske kapele , okruženi su naslikanom arhitekturom , prividnom
skulpturom i nagim mladićima koji nose vijence. Ali Galerija Farnese nije prosto
podražavanje Michelangelovom remek –djelu. Stil glavnih tema, ljubavi klasičnih
bogova, podsjeća na Raffaelovu Galateju , a cjelinu spaja jedna iluzionistička šema
, koja odražava Annibaleovo poznavanje Corregia i velikih Venecijanaca. Brižljivo
skraćeni i osvjetljeni odozdo , nagi mladići i prividna skulptura i arhitektura
izgledaju stvarni; naspram te pozadine prizori iz mitologije predstavljeni su kao
tobožnje slike u ramovima. Svaka ova stvarnost obrađena je sa savršenom
vještinom , a čitava tavanica se odlikuje raznovrsnošću što je odvaja i od
manirizma i od visokorenesansne umjetnosti. Annibale Carracci bio je više
reformator nego revolucionar. Kao i Caravaggio , s kojim je bio u najboljim
odnosima, on je osjećao da umjetnost mora da se vrati prirodi , ali njegovo
prilaženje je bilo manje iskreno i održavalo je ravnotežu između studija iz života i
oživljavanja klasike. U svojim najboljim djelima polazilo mu je za rukom da spoji
te različite elemente , mada je njihovo jedinstvo ostajalo uvijek pomalo labilno.