Berzanski posrednici
Trgovina na berzi se odvija između berzanskih posrednika (članova berze) koji moraju
ispuniti rigorozne kadrovske, organizacione i finansijske standarde kako bi bili primljeni
u članstvo. Prijem članova na berzu naziva se
listing
. Članovi imaju mesto na
berzanskom parketu što je tradicionalni naziv za pravo da se učestvuje u trgovini. Veliki
broj berzi ima ograničen broj ovih mesta čijom se kupovinom odnosno zakupom, uz
ispunjenje drugih strogih uslova, stiče eksluzivno pravo kupovine na berzi. Samo ovi
ovlašćeni igrači imaju pravo pristupa berzanskom parketu što uz poštovanje rigoroznih
pravila između samih članova i prema klijentima unosi neophodnu dozu poverenja i
sigurnosti
u
berzanski
posao.
Generalno gledano, svi berzanski posrednici se mogu podeliti na
brokere i dilere
.
Brokeri
rade u svoje ime a za tuđ račun uzimajući proviziju za obavljeni posao;
dileri
rade u svoje ime i za svoj račun zarađujući na razlici u ceni.
Mnoge berze dalje klasifikuju ove berzanske posrednike. Tako na najvećoj svetskoj berzi
- Njujorškoj berzi (
N
ew
Y
ork
S
tock
E
xchange), postoji nekoliko tipova članstva.
Komisioni brokeri (commission brokers)
su članovi berze koji rade kao
agenti
koji
kupuju i prodaju hartije od vrednosti za klijente svoje brokerske kuće i kao dileri za
sopstveni račun.
Berzanski brokeri (floor brokers)
se često nazivaju i
brokeri brokera
. Oni izvršavaju
naloge drugih brokera kada su ovi previše zauzeti ili kada su van berzanskog parketa,
primajući deo njihove provizije. Ovi brokeri se još zovu i
brokeri od dva dolara
- termin
koji vodi poreklo još iz vremena kada su primali po dva dolara za svakih sto realizovanih
akcija. Brokeri nazvani
"specijalisti" (specialists)
igraju kritičnu ulogu jer služe kao
tačka kontakta između brokera sa kupovnim i prodajnim nalozima. Svaki specijalista
poseduje
pult za trgovanje
gde je zadužen za trgovinu jednom ili više akcija. Za pultom
se uparuju ponude za kupovinu i prodaju od strane brokera što čini određivanje cena
konkurentnim. Kada se najviša kupovana cena izjednači sa najnižom prodajnom,
transakcija se realizuje.
Specijalista
može raditi
kao broker ili diler
. Kao broker, specijalista izvršava naloge za
druge brokere uzimajući proviziju. Takođe, specijalista kupuje i prodaje hartije od
vrednosti za koje se specijalizovao za sopstveni račun. Ukoliko postoji veći broj
kupovnih od prodajnih naloga (ili obrnuto) specijalista koristeći sopstvena sredstva
nastoji da smanji debalans. On to čini kupujući ili prodajući suprotno od trenda na tržištu.
U ovoj ulozi specijalista radi kao principal ili diler.
Marker makers (marker mejkeri)
su specijalsti koji trguju hartijama od vrednosti tačno određene vrste, tj. u svakom
trenutku moraju kupiti i prodati hartiju od vrednosti za koju su specijalizovani, čak i u
slučaju velikih kolebanja. Oni su u centru berzanskih aktivnosti jer stabilizuju cene u
berzanskoj
trgovini.
Trejderi ili trgovci (floor traders)
trguju isključivo za sebe koristeći dnevne oscilacije u
ceni. Međutim, njihova aktivnost je sve manja usled visokih troškova. Pored ovih igrača
1
na berzanskom parketu pojavljuju se i
dileri koji trguju lotovima
koji su manji od
standardnmih (odd lot dealers). Naime, veliki broj investitora ne poseduje novčana
sredstva ili toliku aktivu da bi trgovao standardnim lotovima (od sto komada hartija od
vrednosti) već su u mogućnosti da učestvuju samo u sitnijim transakcijama. Njihove
naloge realizuju dileri koji su se specijalizovali za takvu sitniju trgovinu, uz mnogo veće
provizije. Naravno, veća provizija se zaračunava na ime spremnosti ovih dilera da kupuju
i prodaju nestandardne lotove a time zadržavaju u svom portfoliu ostatak od standardnog
lota. Ipak, u novije vreme ovakva situacija je prilično promenjena jer je veliki broj
brokerskih kuća i specijalista počeo obavljati i ovu aktivnost čime je tržišna niša dilera
koji trguju nestandardnim lotovima u velikoj meri ugrožena.
Kada investitor preda svoj nalog u brokersku kuću, on se prenosi kroz različite
komunikacione sisteme do parketa na berzi. Brokeri na parketu odlaze do pulta,
specijalizovanog za tu vrstu hartije od vrednosti, nastojeće da realizuju nalog prema
instrukcijama
klijenta.
Naravno, razvojem informacione i komunikacione tehnologije ovakav vid realizovanja
berzanske trgovine ostao je samo atrakcija za mnogobrojne znatiželjnike. Savremena
kontinuirana trgovina ne zahteva prisustvo na parketu već samo komunikacionu
povezanost sa centralnim kompjuterom.
Banka u ulozi berzanskog posrednika
Jedna od osnovnih aktivnosti poslovnih banaka je pružanje brokersko-dilerskih usluga,
kojima se uspostavlja veze izmedju
investitora i emitenta
hartija od brednosti.
Na sekundarnom tržištu hartija od vrednosti poslovne banke se pojavljuju u ulozi brokera
(posrednika koji trguju po nalogu svojih komitenata i njihovim hartijama od vrednosti).
Ako banka preuzme emisiju, onda je to brokerski posao za banku jer radi u ime i za račun
emitenta, i tek po plasiranju – prodaji hartija od vrednosti (npr. obveznica) na
sekundarnom tržištu prenosi sredstva emitentu. Kod preuzimanja cele emisije hartija od
vrednosti, banka sklapa ugovor sa emitentom i prodaje hartije po nalogu komitenta i u
skladu sa prodajom, prenosi prava emitentu.
Banka, kao glavni broker, u cilju brže prodaje prenosi deo emisije na na prodaju drugim
bankama. Ona takođe sa tim bankama, sklapa ugovor o preuzimanju, a hartije od
vrednosti se mogu prodavati tokom celog otplatnog perioda.
Banka u ulozi
dilera
nastupa ako truje u svoje ime i za svoj račun.
Ako banka otkupi celu emisiju hartija od vrednosti, onda je to dilerski posao za banku, i
ona je tada privremeni deoničar preduzeća čiju je emisiju otkupila, i prodaje je u svoje
ime i za svoj račun na sekundarnom tržištu.
Pojavom brokersko-dilerskih firmi ukida se
monopolski položaj
banka, a i to doprinosi
bržem razvoju sekundarnog tržišta, posebno u najrizičijim ulaganjima – ulaganjima u
deonice i jačanju konkurencije.
2
