UNIVERZITET ZA POSLOVNE STUDIJE U ISTOČNOM SARAJEVU
EKONOMSKI FAKULTET
SEMINARSKI RAD
Tema: Finansijske berze
Ментор:
prof. dr Kristijan Ristić
Студент:
Vedrana Rulj
Istočno Sarajevo, januar, 2018.
Finansijske berze
2018.
Vedrana
4
2. POJAM BERZE
Za sam početak obradjivanja ove teme bitno je da se definiše ko kakvu ulogu ima na
berzi, šta je to berza i koja je njena uloga u globalnom trgovinskom lancu. Postoji više definicija
i više definisanja pojma berze. Berza se najčešće definiše kao prostor na kome se trguje
dugoročnim finansijskim instrumentima. Berza predstavlja organizovano sekundarno tržište HoV
sa potpuno preciznim i strogo utvrdjenim pravilima trgovanja, pravilima prijema tržišnog
materijala na berzi kao i potpuno preciznim kriterijumima koji definišu uslove i način za prijem
u članstvo na berzi.
1
Berza je samostalna i specifična institucija. Na berzi se ostvaruje kupoprodaja vlasničkih
i
dužničkih HoV. Definiše se kao organizovani prostor u fizičkom i poslovnom smislu na kojima
se po strogo definisanim uslovima trguje HoV, novcem i devizama. Berze u svoj promet ne
unose svoje HoV , niti same kupuju HoV. Predmet trgovine ne mora biti na mjestu na kojem se
trguje.
2
Berza predstavlja organizovan prostor na kome se kupuje i prodaje roba, novac, hartije od
vrijednosti i finansijski derivati. Razlika između berze i sajma nalazi se u činjenicama: mjesta
trgovanja, predmeta trgovanja, načina trgovanja i učesnika u procesu trgovanja. S obzirom da se
na berzi trguje bez prisustva robnih i novčanih uzoraka, njihov predmet trgovanja je
standardizovan (tipiziran). Težnja je kod robnih berzi da je uzorak trgovanja istovjetan količini
robe sa kojom se na produktnoj berzi trguje. Prvi uzorci sa kojima se trgovalo odnosili su se na:
lukovice lala (tulipana), pasulj, suve šljive, mesnatu slaninu i si. Radi bržeg i efikasnijeg
trgovanja, na berzi su sve više bili odsutni uzorci, tako da se trgovalo na riječ uz prisutno
međusobno poverenje i ugled učesnika koji su učestvovali u berzanskim transakcijama. Razvoj
trgovanja na berzi je uticao da se povjerenje zamjenjivalo većim brojem berzanskih pravila koja
1
Gordana Dostanić: Tržište kapitala, Beogradska poslovna škola, Beograd, 2007. godine str. 81
2
http://www.linkelearning.com/dlmaterijali/materijali/DLFM/sadrzajNJpdf/FinMen_15.pdf, (Pristupila 20.01.2018.
godine u 17:28 časova)
Finansijske berze
2018.
Vedrana
5
su dobijala naziv berzanske uzanse. Primjena standardizovanih uzoraka i utvrđenih pravila
trgovanja uticala je na definisanje četiri glavne odrednice koje karakterišu svaku berzu.
Odrednice su se odnosile na:
mesto trgovanja,
predmet trgovanja,
pravila trgovanja,
učesnike berzanskog trgovanja.
Razvoj informatičke tehnologije uticao je na promjenu mesta trgovanja, počevši od
gradskih tržnica pa do elektronske mreže trgovanja. Najpoznatija mreža trgovanja naziva se
Globex, a istu su formirale dve Čikaške, jedna Londonska i jedna Pariška berza. Što se tiče
robnih berzi treba istaći da se sirovine i repromaterijal mogu standardizovati (kao predmet
trgovanja), dok to nije slučaj kod finalnih proizvoda zbog njihovih velikih međusobnih razlika i
specifičnosti. Predmet trgovanja na savremenim berzama predstavlja reč poverenja učesnika u
berzanskim transakcijama.
Razvojem berzanskog trgovanja, poverenje se zamenjuje pravilima trgovanja koja se
odnose na:
prikupljanje ponude i tražnje,
izdavanje kupovnih i prodajnih naloga,
uparivanje naloga,
zaključivanje berzanskih transakcija.
U cilju efikasne primene berzanskih pravila vremenom su formirani posebni berzanski
sudovi pod nazivom arbitraže. Učesnici na berzi mogu biti samo ovlašćena lica koja se nazivaju
berzanskim posrednicima. U praksi su najčešće prisutna dva berzanska posrednika koja se
nazivaju:
brokerima,
dilerima.
Finansijske berze
2018.
Vedrana
7
prostoru), da bi se ista 1817. godine preselila u zgradu na Wall Street 40. Domicilna robna i
finansijska berza se osniva u Beogradu 1894. godine saglasno Zakonu o berzama koji je donet
1886. godine. Beogradska berza je radila do 1941. godine, da bi od 1989. godine ponovo
obnovila svoj rad.
Razvoj berzanskog poslovanja zabelježen je na prvim glinenim pločicama kada su
evidentirane prve terminske transakcije. Naime, trgovci su na glinenim pločicama belježili
obaveze jedne strane koja je trebala da svoje dugovanje izmiri preko određene robe u budućem
vremenu. Ovakav oblik poslovanja može se svrstati u sadašnje hedžing transakcije (obezbeđenje
rizika od potencijalnih promena cena). Poznati su primeri Feničana u čijim su lukama
prikupljana novčana sredstva od građana da bi se opremili brodovi sa robom za prekomorsku
trgovinu. U ovim transakcijama građani su polagali novac i dobijali potvrde o učešću u dotičnom
brodskom tovaru. S obzirom da su Feničani bili prvi koji su usavršili fonetski alfabet, zapisivanje
pologa novca, izdavanje potvrda o pologu i zapisivanje prispeća brodova nije predstavljalo
posebnu poteškoću.
Prvi mjenjački poslovi vezani su za antičku Grčku, koji su nazivani sarafskim ili
trapezarskim poslovima. Naziv su dobili po trapezima (klupama ili stolovima) na kojima su
obavljane menjačke transakcije. U Rimskoj imperiji su menjačke poslove obavljala posebna lica
koja su se nazivala numulatorirna. Za stari Rim je bilo karakteristično, da su trgovanje obavljali
u gradskim trgovačkim centrima (forum vendalium) gde su se svakodnevno sastajali trgovci.
Ustaljena sastajališta trgovaca uticala su i na formiranje prvih pravila terminskog trgovanja (na
osnovu sklopljenih ugovora). U srednjem veku, posebno u Francuskoj i Engleskoj, trgovci
primenjuju posebna pravila vi međusobnom trgovanju, koja se grupišu u tzv. Zakon trgovaca
(Law Merchant).
Organizacija berze je u to vreme bila slična koncentričnim krugovima u čijem se centru
nalazila berza sa svojim službama i pratećim institucijama. Od centra pa prema periferiji
koncentričnog kruga širili su se novi krugovi u lancu berzanskog trgovanja. Prvi krug su činili
trgovci (posrednici) koji su se sastajali na istom mestu, u isto vreme i koji su definisali pravila
trgovanja. Prvi krug je bio zatvorenog tipa sa ograničenim brojem trgovaca (posrednika) Da bi
