BIOLOGIJA
4 RAZRED:
16. Osnovne ekološke karakteristike ljudske populacije
Ljudi su povezani odnosima međudjelovanja i međuzavisnosti, čineći prirodni sistem kojeg nazivamo ljudskom
populacijom a on predstavlja novi, viši nivo organizacije. Na tom se nivou javljaju nova svojstva koja smatramo
karakterističnim svojstvima populacije. Brojnost i raspodjela su karakteristike vezane samo za grupe individua.
Proučavanje tih grupnih svojstava populacija određenih vrsta je osnovni cilj i zadatak ekologije kao nauke.
64. RAST LJUDSKE POPULACIJE
Veličina
je jedan od najvažnijih atributa populacije, jer od veličine u najvećoj mjeri zavisi njena uloga i značaj. Prva
populacija ljudi na Zemlji datira od prije 1-2 miliona godina. Od tada se ljudska populacija povećala na oko 5
milijardi i 500 miliona. Veličina populacije stalno raste i brzina rasta se stalno povećava. Veličina populacije je
rezultat dodavanja i oduzimanja koji se realizuje kroz rađanje i umiranje. Brzina rađanja se izražava stopom
nataliteta a brzina umiranja stopom mortaliteta. Razlika između nataliteta i mortaliteta označava prirast ili
smanjenje populacije.Pod minimalnom veličinom podrazumjevamo veličinu koja obezbjeđuje prostu reprodukciju
tj. održava se ista veličina populacije. Pod optimalnom se podrazumjeva veličina koja je usklađena sa
potencijalnim kapacitetom sredine koji obezbjeđuje zadovoljavajući standard ljudi. Maximalna je veličina iznad
koje bi svako daljnje povećanje predstavljalo ozbiljnu opasnost za narušavanje ravnoteže u životnoj sredini i
negativne posljedice za kvalitet življenja i egzistencije (preveliko zagađnje, nedovoljnu ishranjenost is l.)
62. STRUKTURA LJUDSKE POPULACIJE
-stanovništvo je specifičan skup pojedinaca u kojem svaki od njih učestvuje
sa nizom specifičnih karakteristika. Razlikuje se više tipova struktura: biološka (polna i starosna) struktura,
socijalno-ekonomska struktura (prema zanimanju, ekonomskoj aktivnosti i sl.), obrazovna struktura itd. Polna
struktura izražava odnos broja polova u populaciji. Starosna struktura izražava odnos određenih starosnih skupina
u populaciji (prereproduktivna, reproduktivna i postreproduktivna).
DISTRIBUCIJA POPULACIJE
-kada se razmatra stanje distribucije stanovništva u svijetu ili u okviru pojedinih država,
zapaža se neravnomjernost, sa većim ili manjim grupiranjem u određenim dijelovima. Osim prirodnih uslova
(klimatski, orografski, pedološki, resursni) na distribuciju stanovništva utiču u izvjesnoj mjeri i društveni faktori
(komunikacija, mogućnost zaposlenja, zdravstvo, obrazovanje, kultura i sl.)
57. MIGRACIJE
su manje ili više masovno kretanje ljudi sa jednog prostora u drugi. Oni su značajan faktor dinamike stanovništva.
One su stalni pratilac razvoja civilizacije i ukoliko je riječ o iseljavanju ljudi sa određenog prostora govorimo o
emigracijama, a kada je riječ o useljavanju ljudi u određeni prostor onda govorimo o imigracijama. Postoji više
različitih tipova: osvajačke, migracije kao posljedica prirodnih nepogoda, migracije sa ciljem nacionalne
homogenizacije, političke migracije, ekonomske migracije itd.
17. Ekološka valenca čovjeka u odnosu na osnovne ekološke faktore
Ekološka valenca je širina variranja nekog ekološkog faktora u čijim granicama je moguć opstanak. Jedan od
osnovnih parametara za iskazivanje ekoloških karakteristika vrste uključujući i čovjeka je ekološka valenca u
odnosu na osnovne ekološke faktore, kao što su kiseonik, toplota, voda, hrana itd. Za čovjeka je važno da ima
dovoljno kiseonika jer bez kiseonika može živjeti najduže 3 min. Veliki značaj ima i ozon koji je rasprostranjen na
visini od 20-40km u atmosferi i apsorbuje ultravioletne zrake sunca štiteći kožu i vid. Toplota je značajna ali kad
tjelesna temperatura čovjeka dostigne vrijednost iznad 42
o
C nastupa hipertermija i smrt. Dužim izlaganjem niskim
temperaturama dolazi do pada tjelesne tepm. na 30-25 stepeni pri čemu nastaje hipotermija i smrt. Voda je
sastavni dio čovjekovog organizma i čovjek teško podnosi veći gubitak vode. Gubitak vode veći od 10% tjelesne
mase može izazvati smrt. Bez hrane čovjek ne može dugo preživjeti jer je neophodna za život i razvoj.
50.
KISEONIK KAO EKOLOŠKI FAKTOR
Kiseonik spada u grupu tzv. biogenih elemenata. U atmosferi se nalazi u slobodnom obliku, učestvuje u strukturi
vode, stijena i minerala, velikog broja organskih jedinjenja. Služi za disanje čovjeka i neophodan je uslov njegove
egzistencije jer u odsustvu vazduha tj. kiseonika, čovjek prestaje disati. Čovjek ne može izdržati više od 3 min. bez
kiseonika. Kiseonik se može javiti kao ograničavajući faktor u slučajevima smanjene koncentracije.
Barometarski pritisak i parcijalni pritisak kiseonika opada sa porastom nadmorske visine i u prosjeku čovjek bez
vidljivih posljedica može da izdrži smanjenje barometarskog pritiska do oko 2500 m nadmorske visine. Jer na visini
od oko 3000 m arterijska zasićenost kiseonikom pada na 90 posto od normalne zasićenosti. Iznad ovih visina se
javljaju simptomi pospanosti, tromosti, zamora, glavobolje a na visini od 7000 m dolazi do kome. Čovjek ima
sposobnost da se postepeno prilagođava boravku u sredini sa niskim pritiskom i to se postiže povećanjem plućne
ventilacije, povećanjem količine hemoglobina u krvi i povećanjem broja i veličine kapilara. Takođe sa povećanjem
dubine vode pritisak se povećava, na svakih 10 m za oko 1 bar.
53. TOPLOTA KAO EKOLOŠKI FAKTOR
Toplota je osnovni uslov postojanja živih organizama. Temperatura tijela čovjeka je relativno stalna između 36 i 37
C i ne mjenja se više od 0,5 C u toku dana. Kada je količina toplote koja se stvara jednaka količini toplote koja se
odaje kažemo da se čovjek nalazi u toplotnoj ravnoteži. Čovjek aktivno utiče na održavanje toplotne ravnoteže u
svom tijelu na taj način što u slučaju kada se pretjerano zagrije poveća odavanje toplote a u slučaju pada
temperature tijela ispod normalne pojačava proizvodnju toplote i smanjuje odavanje toplote iz tijela.
Sa povećanjem spoljašnje temperature iznad 60 C termoregulacioni mehanizmi slabe i temperatura tijela počinje
da raste. Kada temperatura tijela dostigne vrijednost 42-43 C mehanizmi za regulaciju otkazuju, temperatura tijela
i dalje raste i nastupa smrt. Ako se čovjek izlaže niskim temperaturama tako da temperatura tijela spadne na 30 C
hipotalamus gubi sposobnost termoregulacije, nastupa pospanost ili koma i smrt.
54. VODA KAO EKOLOŠKI FAKTOR
Značaj vode za čovjeka je veliki jer pored zadovoljavanja fizioloških potreba ona je osnov čovjekovih djelatnosti i
aktivnosti. Značajne karakteristike vode su najveća gustina na 4 C, visoka specifična toplota, velika toplota
isparavanja vode i niska toploprovodljivost. Voda je sastavni dio čovjekovog organizma, nalazi se u različitim
tkivima u različitim količinama. Gubitak vode veći od 10 posto tjelesne mase izaziva smrt pa se to može uzeti kao
jedan oblik ekološke valence čovjeka u odnosu na vodu.
Ekološke karakteristike vode obuhvataju fizičke, hemijske, bakteriološke i biološke. Voda za piće treba da je bez
boje, mirisa, ukusa, bez prisustva patogenih mikroorganizama i parazita, a optimalna temperatura je od 9-12 C. Za
fiziološke potrebe čovjek troši otprilike oko 3 l vode u toku sata.
56. HRANA KAO EKOLOŠKI FAKTOR
Hrana je osnovni faktor egzistencije čovjeka. Značaj hrane je kvalitativni i kvantitativni. Kvantitativni
podrazumjeva zadovoljavanje potrebne količine energije za funkcionisanje organizma. Za bazalni metabolizam
čovjeka je potrebno oko 7700 kilodžula a maksimalna količina koju čovjek može trošiti dnevno iznosi 25000-30000
kilo džula. Kvalitativni aspekt podrazumjeva sastav koji daje energiju, obezbjeđivanje konstitucionih materijala, te
materija neophodnih za funkcionisanje osnovnih biohemijskih procesa: enzimi, vitamin, hormoni. Količina hrane u
prirodi je ograničena. Ograničavajući faktori su kvalitet i kvantitet. Kvalitet se odnosi na nesvarljivost, sadržaj
otrovnih supstanci i odbojnost. Kvantitet je ograničen klimom, zemljištem i proizvodnom efikasnošću. Postoji
neravnomjernost distribucije u svijetu, mnogi ljudi umiru od gladi a u drugim dijelovima svijeta hrane ima previše
pa dolazi do gojaznosti koja dovodi do raznih bolesti (dijabetis, kardiovaskularne bolesti itd.).
18. Osnove socijalne ekologije
Životna sredina
je ukupnost prirodne i društvene komponente, uslov za egzistenciju čovjeka kao
biopsihosocijalnog bića koji živi u toj sredini, učestvuje u njoj i prilagođava se uslovima sredine. Čovjek je
istovremeno psihičko biće, sa psihičkim svojstvima i veliki značaj u biopsihičkom razvoju je imala njegova radna
aktivnost. Kod čovjeka se razvija psiha sa najvišim oblicima a to su procesi opažanja, pamćenja, predstavljanja i
mišljenja.
Čovjek je i društveno biće
i formirao se u toku društvenog razvoja. Socijalitet čovjeka izražava društveni
karakter ljudske prirode. Tako se razvijaju moralne norme koje uređuju društveni život. Za čovjeka je pored
individualnosti karakteristična i socijalnost, pa on ostvaruje društvenu komunikaciju i tako mjenja prirodnu i
66. DEGRADACIJA I ZAŠTITA VAZDUHA
Vazduh nije samo smjesa različitih gasova već i životna sredina brojnih populacija živih bića. Pored kiseonika i
ugljičnog dioksida za egzistenciju živih sistema od izuzetnog su značaja svjetlo, toplota i voda, odnosno vlažnost
atmofere, tj. količina vodene pare. Bez odgovarajuće količine i kvaliteta svjetla, bez odgovarajuće toplote i vodene
pare, nema ni procesa fotosinteze, pa samim tim ni drugih živih sistema koji koriste njihovu energiju
(heterotrofnih). Toplota je jedan od najbitnijih ograničavajućih faktora za širenje života na planeti. Život je
ograničen između -10 C i 50 C kada je u pitanju osnovni životni proces tj. fotosinteza. I voda je značajan
ograničavajući faktor za širenje života jer najšire ekološke valence imaju najprimitivniji biološki sistemi, pa je npr.
aeroplanktonu dovoljna minimalna količina vode za egzistenciju, a vrstama džungli kontinuirana vlažnost od 95-
100 posto. Ali za sve zagađujuće materije u atmosferi nije kriv samo čovjek i njegove aktivnosti. Vulkani zagađuju
atmosferu u najvećoj mjeri, zatim velike koliine azotnih jedinjenja zbog djelovanja zemljišnih bakterija,
fotodisocijacijom, zbog raspadanja organskih materija. Čovjek jedino može smanjiti zagađivanje životne sredine
do onih koncentracija koje ne djeluju drastično na ljudsko zdravlje. Najveći zagađivači atmosfere su
termoelektrane, fabrike bez filtera, rudnici itd.
68. DEGRADACIJA I ZAŠTITA ZEMLJIŠTA
Tlo ili zemljište je morfološko, strukturno, dinamičko i produkciono jedinstvo neživih i živih sistema na određenom
prostoru i u određenom vremenu planete. Svako razvijeno tlo ili zemljište je srce ekosistema. U njegov sastav
pored populacija i vrsta koje žive u njegovim različitim horizontima, ulaze i mnoge biljne vrste koje su samo
korijenom prisutne u tlu fizički. Humus je vrlo značajna komponenta tla. Zemljište se vrlo sporo razvija a to je
značajno onim stručnjacima koji odlučuju o načinu korišćenja i zaštiti tla. Stepen složenosti tla je u direktnoj
korelaciji sa stepenom složenosti životne sredine i ekoklime ekosistema pa je i bioprodukcija, produkcija kiseonika
i čiste vode u direktnoj zavisnosti od razvijenosti tla.
Degradacija tla od strane ljudske populacije može biti: fizičko uništavanje (prekopavanjem, prekrivanjem
pijeskom, šljunkom, betonom, asfaltom, itd. koji ga onemogućavaju da diše), hemijsko uništavanje tla
(zagađivanjem raznim hemijskim jedinjenjima kao što su jake kiseline, jake baze, visoke koncentracije nitrata,
sulfata, fosfata, pesticida itd.), ozračavanje tla radiokativnim elementima, urbanizacijom tj. izgradnjom naselja,
industrijskih postrojenja, saobraćajnica i sl.
71. DEGRADACIJA I ZAŠTITA EKOSISTEMA MORA I OKEANA
Izvori zagađenosti mora i okeana su brojni i različiti. Sveukupnost otpadnih voda na kopnu, kao i zagađujuće
materije iz zemljišta i atmosfere, završavaju u morima i okeanima. Erozija svake godine odnosi velike količine
fosfora, kalijuma, kalcijuma, magnezijuma, mulja, kisele kiše donose u more velike količine zagađujućih materija,
pomorski saobraćaj naročito transport nafte, brodogradnja, vještačka radioaktivnost, skladištenje nuklearnog
otpada itd. Svi ovi oblici zagađenosti djeluju direktno ili indirektno na organizme.
Direktni efekti se ispoljavaju u toksičnom djelovanju na žive organizme koji imaju sposobnost akumuliranja
otrovnih supstanci u tkivima koje prenose narednim članovima u lancu ishrane. Indirektni efekti otpadnih voda su
različiti jer suspendovane čestice otpadnih materija smanjuju providnost vode, mjenjajući svjetlosni i toplotni
režim vode koji su od velikog značaja za fotosintezu, zatim mjenjaju PH vrijednost vode, utiču na količine
rastvorenih gasova, najprije količine rastvorenog kiseonika, ugljičnog dioksida, amonijaka itd.
64.
DEGRADACIJA I ZAŠTITA EKOSISTEMA KOPNENIH VODA
Kopnene vode su značajni resursi i uslovi čovjekove egzistencije, jer osim za zadovoljavanje osnovnih fizioloških
potreba, čovjek koristi vodu u poljoprivrednoj proizvodnji, industriji, vodoprivredi itd. Međutim visok rast
industrijske proizvodnje dovodi do ogromnih količina otpadnih materija a ekosistemi kopnenih voda su glavni
primaoci tih otpadnih materija pa dolazi do velike zagađenosti i degradacije. Otpadne materije dospijevaju u
tekućice posredno i neposredno. Neposredno iz industrijskih postrojenja i kanalizacije, a posredno iz atmosfere
pomoću kiselih kiša i iz zemljišta. Najvažniji faktori zagađenosti su pregrijana voda, toksične materije, veće količine
organskih materija. Da bi se kvalitet vode na osnovu zagađenosti od organskih materija mogao pratiti, u praxi se
koristi tzv. saprobni sistem koji je uspostavljen na osnovu fizičkih, hemijskih i bioloških karakteristika vode.
Osnovni parametric su količina rastvorenog kiseonika u vodi, količina organske materije, broj saprofitskih
organizama, karakteristične vrste producenata i konzumenata, označenih kao biološki indikatori. Prema ovom
sistemu se označavaju 4 klase kvaliteta vode, i to oligosaprobni, betamezosaprobni, alfamezosaprobni i
polisaprobni stepen zagađenosti.
21. Degradacija i zaštita vodenih ekosistema
Pod degradacijom se podrazumjeva opadanje suštinske vrijednosti vode. Stepen zagađenosti vode, tj. njen
kvalitet se može procjenjivati na osnovu mjerenja fizičkih, hemijskih karakteristika, prisustva ili odsustva
određenih vrsta organizama i sl.
Temperatura vode
u našim uslovima najčešće varira između 5 i 20 C. Povećanje
temperature iznad normalne izaziva negativne efekte i to djeluje letalno, poremećaje u razmnožavanju, razvoju i
ponašanju, utiče na smanjivanje količine rastvorenog kiseonika u vodi, na brzinu hemijskih procesa u vodi što se
odražava na brzinu razgradnje organske materije, na brzinu potrošnje kiseonika.
Količine rastvorenog
kiseonika
u nezagađenim vodama su različite i variraju. Stanje kada je količina kiseonika koju
voda prima jednaka količini kiseonika koji se troši naziva se tačkom zasićenosti. Svi oblici zagađenosti dovode do
smanjenja kiseonika u vodi, pa se količina kiseonika iskazuje kao parametar kvaliteta vode, tj. stepena njene
degradacije.
Boja
nezagađenih voda je prirodna, plavozelena, a u slučaju zagađenosti se boja mjenja.
Miris
se
javlja kod zagađenih voda a nezagađene vode su bez mirisa.
Ph vrijednost vode
je povećan ili smanjen kod
zagađenih voda, ispod 5 ili veći od 9. Kod nezagađenih voda je 7 ali obično varira od 6,5-8,5. Otpadne vode imaju
velike količine
toksičnih supstanci i amonijaka.
22. Racionalno iskorištavanje prirodnih resursa
Zaštita životne sredine je zaštita ekosistema koji mogu biti na individualnom, populacijskom ili biocenološkom
nivou. I kada se radi o zaštiti biljaka i životinja, u stvari se misli na njihove ekosisteme u životnim zajednicama
datog vremena i prostora. To je pravi ekološki pristup zaštiti prirode i životne sredine jer nijedna individual niti
populacija ne može biti zaštićena ako se ne zaštiti ekosistem u kome ona živi. Zaštita životne sredine
podrazumjeva racionalno korištenje materije i energije ekosistema i bioloških sistema. To podrazumjevamo ono
korišćenje koje ne smanjuje produkcionu moć datog ekosistema već se iz njega uzima samo višak vrijednosti
proizvodnih potencijala biocenoze. Ako višak vrijednosti ne zadovoljava potrebe ljudske populacije, društvo mora
na naučnim-ekološko tehološkim osnovama povećati proizvodnu moć biocenoze i tako zadovoljiti svoje potrebe
ali istovremeno zaštiti zelene biljke. Ako je ljudsko društvo prinuđeno zbog preživljavanja da posegne za zelenim
biljkama, taj gubitak mora u što kraćem roku nadoknaditi, bilo u tom ekosistemu ili u nekom drugom.Proizvodnja
zdrave hrane za potrebe ljudskih populacija i populacija domaćih životinja je jedan od najakutelnijih i najtežih
ekoloških problema savremenog čovječanstva.
7. Zaštita prirode i životne sredine
Zaštita životne sredine podrazumjeva skup različitih postupaka i mjera koji sprečavaju ugrožavanje životne sredine
s ciljem očuvanja biološke ravnoteže. Podrazumjeva zaštitu života i zdravlja ljudi, biljne vegetacije i životinjskog
svijeta, kvaliteta ekosistema, zaštita kulturnih dobara, očuvanje ravnoteže i ekološke stabilnosti prirode,
racionalno i adekvatno korišćenje prirodnih resursa, itd. Svaka eksploatacija prirodnih resursa može dovesti do
poremećaja ekološke ravnoteže, jer su prirodna bogatstva kvantitativno ograničena i mogu apsorbovati zagađenja
i neutralisati štetna dejstva samo do izvjesnog nivoa.
PROTOKOL IZ KYOTA
je globalni, međunarodni sporazum -Potpisalo preko170 država svijeta za petogodišnje
razdoblje od 2008. –2012. CILJ:smanjenje emisije šest važnih stakleničkih plinova: ugljičnog dioksida, metana,
dušikovog oksida, fluoriranih ugljikovodika, perfluoriranih ugljikovodika, sumpornog heksafluorida
GLOBALNO ZATOPLJENJE-
Koncentracija ugljikovog dioksida u atmosferi se povećala u zadnjih 100 godina oko
25%. Velika upotreba fosilnih goriva, uništavanje šuma “efekt staklenika”.
-EFEKTI DEGRADACIJE ŽIVOTNE SREDINE NA ŽIVE SISTEME I EKOSISTEME
Pod efektima degradacije ekoloških i bioloških sistema podrazumjevamo iščezavanje ekoloških i bioloških sistema
sa datog prostora u datom vremenu, unazađivanje ekoloških i bioloških sistema, smanjivanje njihovih prirodnih
8. Promjenjivost čovjeka u vremenu i prostoru i 40. ŠTA JE PROMJENLJIVOST?
Promjenjivost
je jedna od univerzalnih pojava u živom svijetu i osnovna je karakteristika svih vrsta živih bića sa
biparentalnim (dvoroditeljskim) polnim razmnožavanjem. Slabije izražena kod samoplodnih organizama.
Ispoljavanje promjenjivosti unutar ljudske vrste ima naglašene prostorne i vremenske dimenzije. U istom
vremenskom trenutku posmatranja, različiti živi sistemi, ljudske jedinke i grupe, međusobno su biološki nejednaki
po nizu svojstava i to je
sinhronična (istovremena, istodobna) promjenjivost
. S obzirom da je njena osnovna
odrednica prostor, češće se označava kao
specijalna ili prostorna promjenjivost
. Termin
neistovremena
promjenjivost
opisuje pojavu dinamične raznolikosti istih živih sistema-jedinki i grupa u vremenu tj. činjenicu da
niko od nas danas biološki nije ono što je bio jučer niti je onakav kakav će biti sutra. Prema osnovnoj dimenziji
vremenu, ovakva promjenjivost se označava i kao
temporalna-vremenska
.
Ukupni slijed promjena ljudske jedinke, od začeća do smrti se označava kao
ontogeneza-ontogenetska
promjenjivost
, a proces mjenjanja populacija, tj. evolucijskog razvoja i nastanka određenih organskih grupa je
filogeneza-filogenetska promjenjivost
.
Varijabilnost
opisuje sposobnost i pojavu vremenskog mjenjanja istih živih
sistema, dok se
varijacija
primarno odnosi na prostornu ili sinhroničnu nejednakost različitih bioloških sistema.
9. Nivoi promjenjivosti
Individue su osnovne jedinice promjenjivosti a populacije kao oblici njihovog postojanja su cjeline evolucijskih
promjena svih vrsta živih bića.
Individualna promjenjivost
počiva na variranju velikog broja kvalitativnih i kvantitativnih svojstava i
neograničenim mogućnostima kombinovanja njihovih varijanti. Čak i u manjim grupama često ćemo naći 2 osobe
koje imaju istovjetnu varijantu samo jednog svojstva, npr. istu krvnu grupu, manje ih je koje su podudarne na
osnovu 2 osobine a vrlo su rijetke one koje imaju istu kombinaciju 3 svojstva. Malo vjerovatno da su 2 osobe ikada
imale i da mogu imati apsolutno podudarnu kombinaciju svih svojstava. Zato svako od nas predstavlja biološki
jedinstvenu i neponovljivu prirodnu pojavu.
Grupna promjenjivost
je organizaciono viši nivo. Grupnospecifična svojstva uvijek imaju mjerne pokazatelje.
Individue se međusobno razlikuju po varijantama i kategorijama kvalitativnih i kvantitativnih obilježja a
međugrupne razlike su redovno određene kvantitetom svojstava i njihovih varijanti. Dvije osobe se npr.mogu
razlikovati po Rh faktorima. Dvije grupe se po ovom svojstvu razlikuju tako što se u jednoj od njih javlja 85 posto
osoba Rh+ i 15 posto osoba Rh-, dok za drugu grupu može biti karakterističan bilo koji drugi omjer njihove
učestalosti (npr.60-40 posto). Dakle, indentični kvaliteti se pojavljuju u obje grupe ali u nejednakim količinama.
Dvije bitne diferencijalne odrednice: individualna svojstva se uočavaju direktno a grupna svojstva uvijek se
utvrđuju indirektno. Pošto je vrlo mala vjerovatnoća pojava 2 biološki identične osobe u cjelokupnom
čovječanstvu svih vremena, nemoguća je i pojava 2 biološki apsolutno jednake ljudske grupe.
43. FAKTORI PROMJENLJIVOSTI 65.NASLJEDNI FAKTORI PROMJ. 67. NENASLJEDNI FAKTORI PROMJ.
Sveukupne promjenjivosti jedinki i grupa ima 2 osnovna izvora:
nasljednost ili hereditet i sredinski uticaji.
Osnovne funkcionalne jedinice organskog nasljeđivanja su geni.
Skup svih gena jednog organizma sa nasljednim
uputstvima je genotip. Sva formirana svojstva tog organizma čine njegov fenotip. Novi ljudski organizam ne
nasljeđuje osobine nego gene svojih roditelja i to samo one iz jajne ćelije i spermatozoida koji ga začinju. Tokom
ontogeneze, naslijeđeni geni samo određuju prirodu i raspon mogućeg variranja određenog svojstva unutar kojeg
se ostvareni fenotip formira kao rezultat njihovog djelovanja sa sredinskim uticajima. Zigot dakle sadrži genotip tj.
fenotip čija se svojstva oblikuju u procesima na koje utiče i spoljašnja sredina.
Osobine koje su određene isključivo nasljednim ili samo sredinskim faktorima toliko su rijetke da se mogu smatrati
izuzecima. Tako je npr. krvna grupa ili Rh faktor isključivo pod kontrolom genetskih faktora. Poznavanje jezika,
elementi kulture, naučeni oblici društvenog ponašanja su npr. određeni isključivo faktorima sredine.
Promjenjivost ogromnog broja ostalih osobina je posljedica sadejstva genetičkih i spoljnih uticaja. Dio ukupne
individualne raznolikosti koji je određen gentskim faktorima se označava kao heritabilnost. Procjenjuje se na
osnovu stepena sličnosti između dvojajčanih i jednojajčanih blizanaca. Dvojajčani blizanci nastaju istovremenom
oplodnjom 2 jajne ćelije sa 2 posebna spermija. Dakle, njihova genetska sličnost je kao kod braće i sestara koji
nisu blizanci. Jednojajčani blizanci nastaju od iste jajne ćelije nakon njene oplodnje istim spermijem, zigot se
