Uvod
Zdrave šume su od suštinske važnosti za održavanje drvnih resursa i usluga vezanih za ekosisteme, ali postoji
veliki broj pretnji koje mogu izazvati prestanak rasta i smrt drveća. Upravo zbog toga se zdravlje i vitalnost
šuma smatraju za jedan od glavnih kriterijuma održivog gazdovanja šumama. U uzroke negativnog uticaja na
zdravlje šuma ubrajamo biotičke (kao što su insekti, pategeni, divljač i životinje koje pasu) kao i abiotičke
agense (kao što su požari, vetar ili sneg, mraz ili suša).
Određene antropogene uticaje poput loših načina korišćenja ili zagađenja vazduha bi takođe trebalo da budu
uključeni. Globalno izveštavanje o pitanjima vezanim za zdravlje šuma se sprovodi u okviru Globalne procjene
šumskih resursa (2005), a FAO koordinira globalne procjene šumskih resursa od 1946 godine. Informacije za
229 zemalja i teritorija su prikupljene i analizirane za 1990, 2000. i 2005. godinu. Uključeno je oko 40 varijabli
koje se odnose na opsež, uslove, načine upotrebe i vrijednosti šuma i drugog pošumljnog zemljišta. Površina
šuma na koju su negativno uticali insekti, oboljenja i drugi poremećaji je dostigla 1,1 million hektara godišnje,
dok se teritorija koju su oštetili šumski požari malo smanjila. Što se tiče šumskih oblasti u Evropi, ICP Šume
( eđunarodni program za saradnju na polju procene i praćenja efekata zagađenja vazduha na šume) poseduje
bazu podataka koja predstavlja najsveobuhvatniji pregled stanja šuma (www.icp-forests.org).
Stanje krošnje predstavlja najšire prihvaćen pokazatelj zdravlja i vitalnosti evropskih šuma. Prosjek defolijacije
135.388 stabala-uzoraka na 6.807 transnacionalnih parcela Nivoa I (u preko 40 zemalja) u 2011. godini je
iznosio 19,5%. Od svih posmatranih stabala 20% je procjenjeno kao oštećeno, što znači da je defolijacija
iznosila više od 25%. U 66.-om tehničkom izveštaju Evropskog šumskog instituta (EFI) o prisustvu biotičkih i
abiotičkih opasnosti u evropskim šumama dato je poređenje 26 najrasprostranjenijih vrsta drveća u Evropi. U
periodu od 1994. do 2005. godine su zabilježene očigledne značajne varijacije u nivou štete u zavsinosti od
vrste.
Procenat oštećenog drveća po parceli je varirao od 16 % kod breze (Betula pedula) do 51% kod hrasta lužnjaka
i plutnjaka (Quercus robur i Q. suber). Svih četrnaest najoštećenijih vrsti su lišćari (cvijetnice) uz izuzetak
alepskog bora (Pinus halepensis). Nasuprot tome među 12 najmanje oštećenih nalazimo gotovo isključivo
četinarske vrste. Prosjek oštećenih stabala po parceli je bio znatno viši kod širokolisnih (38.7 ± 0.7 %) nego kod
četinarskih vrsta (27.4 ± 0.4 %). Kad pogledamo svih 26 vrsta evropskog drveća zajedno, relativni doprinosi
svake od sedam kategorija biotičkih i abiotičkih agensa po pitanju oštećenja drveća bi u periodu od 1994. do
2005. godine (Grafikon 2) izgledali na sljedeći način (poredani po rastućoj važnosti):
antropogeni (ukupno 21 %),
abiotički (22 %)
i biotički agensi (57 %) kod kojih glavni uzrok oštećenja predstavljaju insekti (34 %).
Rezultati ove studije jasno pokazuju da su najprisutniji rizici u evropskim šumama biotičkog porijekla (insekti
štetočine i patogene gljive), praćeni abiotičkim agensima poput suše, vjetra i vatre. Očigledno je da među
evropskim šumama postoje značajne razlike u izloženosti ovim rizicima u skladu sa vrstama zastupljenim u
njima i bioklimatskim zonama. Ovi podaci takođe predstavljaju osnovu za procjenu potencijalnog dejstva novih
alternativnih načina upravljanja šumama na sanitarna oštećenja u evropskim šumama.Gljive mogu da uspevaju
na različitim podlogama uključujući živuće drvno tkivo i mrtvo drvo. Radi lakšeg snalaženja, ove "životne
strategije" se dijele na slijedeće tri kategorije:
1
uslovima visoke vlažnosti, prvenstveno tokom proljeća i početka ljeta, ali do infekcije može doći sve do jeseni.
Gljivica se može širiti putem kiše ili vode koja kaplje, vjetra ili nekim mehaničkim putem. Visoki nivo vlažnosti
i slaba cirkulacija vazduha pospešuju širenje bolesti. Obično se pojavljuje u većim zasadima kao što su plantaže
i rasadnici bora ili smrče. Izrazito osipanje četina u kombinaciji sa drugim stresogenim faktorima kao što su
suša ili povrede mogu da učine drvo podložnim štetočinama koje napadaju obolelo drveće (poput potkornjaka).
Sušenje drveća izazivaju gljive koje rastu unutar vaskularnog sistema biljaka. One remete protok hranjivih
materija što dovodi do izrazitog gubitka tečnosti, sušenja lišća, odumiranja grana, a često i smrti drveta.
Sposobnost gljiva koje izazivaju sušenje drveta da napadnu vaskularno tkivo živog drveća čini ovu grupu
jedinstvenom. Ovu infekciju možemo identifikovati na osnovu prisustva bezbojnih traka ili zona na spoljnom
sloju ksilema. Termin "rak" označava mrtvu oblast ili izraslinu na kori, grani ili stablu inficiranog drveta. Gljive
koje izazivaju rak obično napadaju ranjeno ili povređeno tkivo kore. Kora drveta predstavlja barijeru i prirodnu
zaštitu od infekcije, pa većina gljiva uzročnika raka ulazi u domaćina kroz rane i, u manjoj mjeri, prirodne
otvore (stome, lenticele i lisne ožiljke). Većina vrsti drveća je podložna napadima jednog ili dva agensa koji
izazivaju rak. Njih možemo klasifikovati kao
nezarazne (abiotičke) agense poput mraza i opekotina od sunca,
ili zarazne (biotičke) agense poput bakterija i gljiva.
Većinu zaraznih vrsta raka prouzrokuju gljive iz dijela Ascomycota. Uz nekoliko izuzetaka, Basidiomycota se
razmnožavaju samo polnim putem i to formiranjem specijalizovanih štapićastih plodonosnih organa zvanih
bazidi koji normalno sadrže eksterne spore (obično četiri). Ove specijalizovane spore se obično nazivaju
bazidiospore. Tipični bazid, koji se ponekad naziva holobazid, je aseptiran (nema poprečne zidove),
štapićastog oblika i obično proizvodi četiri spore. Neki bazidi, kao oni kod gljivica koje izazivaju hrđu, su
podeljeni na četiri ćelije. Zaraze koje obično povezujemo sa Basidiomycota uključuju hrđe i odumiranje
drveta. Životni ciklus rđe obično uključuje do pet stadijuma spora i dva domaćina koji se smjenjuju.
Plodonosna tela i stadijumi spora u kompletnim životnim ciklusima hrđe. Plodonosno tjelo Vrsta spore piknid
(spermogonij) pikniospore (spermacijske) aecij aeciospore uredinij urediniospore telij teliospore bazid
bazidiospore hrđe izazivaju mnoga teška oboljenja ekonomski bitnih domaćina, uključujući drveće. Takođe
imaju najsloženiji životni ciklus od svih gljiva Odumiranje drveta predstavlja propadanje drveta izazavano
mikroorganizmima. U svrhu praktičnosti, navešćemo gljive kao jedini agens koji izaziva odumiranja drveta.
Najvažniji tipovi odumiranja su sljedeći:
- smeđa trulež (rastvara hemicelulozu i celulozu u drvetu),
- bijela trulež (gljivice uništavaju lignin, celulozu i hemicelulozu u drvetu)
- meka trulež (uništava celulozu u drvetu).
Uopšteno govoreći, živo drveće obično odumire prvo iznutra (trulež srčike) a mrtvo spolja ka unutra (trulež
beljike). Najštetniji šumski patogeni iz ove grupe su gljivice koje izazivaju trulež korena. One napadaju i
uništavaju korenski sistem drveta, što dovodi do prestanka rasta, odumiranja i smrti inficiranog drveća, a može
ga iščupati i vetar. Drveće sa oboljelim korjenom je takođe podložnije napadu štetočina, naročito potkornjaka.
Faktori koji utiču na razvoj i destruktivnost bolesti drveća su:
1. virulencija patogena;
2. pogodnost okruženja za razvoj patogena;
3
2. Bolesti borova
2.1 CRVENILO I OSIP IGLICA BOROVA
S.acicola je čest uzročnik bolesti iglica raznih vrsta borova u SAD, gdje zajedno sa drugim patogenima moze
biti vrlo štetna u rasadnicima i kulturama. U Hrvatskoj je otkrivena 1975. god (Glavaš 1979.) U okolini
Biograda na moru, uzrokujući sušenje iglica halepskog bora. U BiH bolest nije konstantovana.
Prvi znaci bolesti su promjena boje iglica i nekroza tkiva, koja teče od vrha prema osnovi iglice. Ako je napad
blazi nekroza tkiva ne napreduje, a na prelazu ka zdravom tkivu formira se prstenasto zadebljanje, kao rezultat
histoloških reakcija domaćina. U slučaju jačeg napada cijela iglica strada. U nekrotiranoj zoni iglice razvijaju se
plodišta nesavršenog stadija- acervule, sa izduzenim kondijama koje su 1-3x septirane, maslinasto-smeđe,
veličine od 15-35x 3-4qm
Gljiva ima dva stadija u razviću:nesavršeni(anamorf) stadij acervula, opisan kao lecanostica acicola i savršeni
stadij peritecija. Peritecije se u SAD formiraju obično u toku zime i ranog proljeća, duboko u tkivu, u
stromatičnoj masi.
Sl. br.1 crvenilo i osip iglica bora
Prema Glavašu u kulturi halepskog bora u Crvenoj Luci pored Biograda na moru izvedene su vrlo uspješne
mjere borbe mehaničke I hemijske. Mehaničke mjere borbe obuhvatile su temeljito čišćenje kulture,
odstranjivanje zakrzljalih I jako zarazenih biljaka, tako da je proređivanjem omogućena cirkulacija zraka unutar
kulture. Na preostalim stablima izvršeno je čišćenje donjih zarazenih I suhih grana. Sav ovaj materijal je zatim
spaljen. Na kraju je izvršeno hemijsko tretiranje biljaka koje su I dalje pokazivale znake bolesti. Upotrebljena su
bakarna sredstva sa četiri prskanja u maju I junu, a zatim u septembru I oktobru. Pozitivni rezultati su postignuti
već nakon prva dva prskanja u proljeće. Iglice su počele normalno razvijati I dobijati prirodnu zelenu boju.
Danas su ova stabla dobrog zdravstvenog stanja, na sebi imaju iglice iz prethodnih vegetacija I ne pokazuje
znake bolesti, osim na pojedinim stablima u slabom intezintetu.
Ocjenjujući uvjete pri kojima se ova kultura halepskog bora razvijala moze se zaključiti da je S.acicola ipak
4
