2
Izrada budžeta postaje normalna i redovna pojava. Budžet koji ima obilježja današnjeg
suvremenog budžeta vodi porjeklo iz Francuske i Engleske, koje su iskrčile put ovom
finansijskom instrumentru u Evropi. Od zapadnih zemalja SAD je najkasnije dobila pravi
budžet. Predlog za izradu budžeta potiče od Kongresa, a ne od upravnih organa kao u Engleskoj i
Francuskoj. Postupak budžetske inicijative je u SAD u rukama velikog broja komisije.
2. Pojam budžeta
Za finansiranje javnih rashoda prikupljaju se razni oblici javnih prihoda. Prikupljene javne
prihode potreno je rasporediti na određene korisnike i za utvrđene namjene. Da bi se obezbjedilo
finansiranje države mora da postoji poseban dokument kojim se uređuje finansiranje državnih
funkcija. U tom smislu potrebno je da u finansijskom sustavu svake države postoje određene
institucije javnih finansija.
Budžet predstavlja osnovni instrument prikupljanja javnih prihoda i
finansiranja javnih rashoda u suvremenim državama. On je jedna od najznačajnijih finansijskih
institucija.
2
Budžet je „nervni centarˮ jednog javnog sektora, kao što je to tržište u privatnom
sektoru. Budžet je danas najvažnija institucija države i uže teritorijalne zajednice. Dok
budžet ne bude usvojen od nadležnog organa, odnosno parlamenta, ne može se pristupiti
ni prikupljanju javnih prihoda ni podmirivanju rashoda. Budžet se nalazi na samom
početku svih aktivnosti države i drugih javno-pravnih kolektiviteta. Budžetom se
određuje iz kojih će se izvora ubirati budžetski prihodi i na šta će se ti prihodi trošiti.
Neke od definicija budžeta su: „budžet je sistemski pregled državnih prihoda i rashoda;
„budžet je pregled prihoda i rashoda izražen u ciframa; ˮ „budžet je pregled prihoda i
rashoda za jedan budući period; ˮ „budžet ima da posluži kao obavezan plan za državne
finansije; ˮ ili „budžet je plan prihoda i rashoda jednog javno-pravnog kolektiviteta za
jednu godinu dana.ˮ
3
2
Ibid, str. 166
3
Drljača Z., Javne finansije i finansijsko pravo; Istočno Sarajevo, 2018. str. 44
3
Izložene definicije nam jasno ukazuju da postoje u financijsko-pravnoj literaturi
znatne razlike u pojmovnom određivanju budžeta. Do različitog poimanja – definicije
budžeta došlo je i zbog toga što je drukčija definicija ako se budžet promatra s pravnog ili
pak društveno-političkog stanovišta. No, bez obzira na postojanje razlika u definiranju
budžeta, moguće je ipak iz svih tih definicija, ili bar iz najvećeg broja, izvući ono što je
zajedničko u svim tim definicijama, a što je ujedno i bitno karakteristično – svojstveno za
budžet kao instrument financiranja, a to je: - da je budžet pravni akt. O budžetu se vodi
rasprava javno u parlamentu ili nekom drugom predstavničkom organu. Predstavnički ga
organ donosi u formi zakona natpolovičnom većinom, a u nekim državama 2/3 većinom.
Nakon toga se javno i u cjelosti objavljuje, tako da je njegov tekst pristupačan svakome; -
drugo, da je budžet planski akt, kojim se unaprijed prije početka traženja sredstava
predviđaju državni prihodi i državni rashodi; - treće, da je budžet jednogodišnji akt, što
znači da važi samo jednu godinu dana. Istina, u nekim zemljama se donosi i za dvije i
više godina, ali se ubrzo od toga odustalo, tako da se danas najčešće donosi za jednu
godinu; i - četvrto, da je budžet državni specifikum, jer se pomoću njega financiraju
državne potrebe. Za financiranje ostalih javnih potreba (obrazovanje, kultura, zdravstvo i
sl.) mogu se koristiti i razni drugi financijski akti, kao što su financijski planovi, fondovi i
sl.
4
Struktura državnog budžeta najčešće je određena društveno-ekonomskim i političkim
odnosima u zemlji, odnosno prevashodno ovisi od ustrojstva privrede.
Osnovne karakteristike budžeta su:
a)
budžet je pravni akt od posebne važnosti koji se donosi po posebnoj proceduri. Pošto
ga donosi najviše predstavničko, zakonodavno tijelo po posebnoj procedurii u
formi zakona, onda budžet ima sve odlike zakona;
b)
budžet je finansijski instrument i donosi se za vremenski period od godinu dana;
c)
budžet je sistematski prikaz ili plan prihoda i rashoda države za jednu godinu;
d)
budžet se donosi unaprijed, prije početka budžetske godine;
e)
budžet obavezno usvaja najviše predstavničko tijelo države (parlament, skupština);
4
Konjhodžić H., Fiskalna znanost; Pravni fakultet sveučilišta u Mostaru, Mostar, 2009. str. 146-147
5
vezuje za ekonomsku politiku države. Određivanjem rashoda i prihoda, utječe se na raspodjelu
društvenog proizvoda i druge ciljeve koje treba ostvariti. U principu, ekonomske funkcije i efekti
budžeta dolaze do izražaja kroz dejstvo budžeta na alokaciju resursa, kroz redistributivnu i
stabilizacionu funkciju budžeta.
U pogledu tzv.
alokativne funkcije
budžeta treba naglasiti da je ova funkcija u velikoj
mjeri prepuštena djelovanju tržišnih zakonitosti u suvremenoj privredi. Često se, međutim,
razmatranje alokativne funkcije budžeta vezuje za pravilniju alokaciju resursa između privatnog i
javnog sektora.
Redistributivna funkcija
budžeta ostvaruje se kroz dejstvo budžeta na raspodjelu i
preraspodjelu društvenog proizvoda preko javnih prihoda, ali i preko raznih transfernih rashoda.
Brojne izmjene i dopune propisa iz oblasti javnih prihoda često su motivisane upravo razlozima
za sprovođenje određenih korekcija u raspodjeli i preraspodjeli društvenog proizvoda između
raznih kategorija stanovništva, odnosno pravnih lica.
Stabilizaciona funkcija
budžeta ogleda se u potrebi da se izvršenjem budžeta osigura
stabilnost privrede i društva. Budžet kao akt stabilizacije mora, kada su u pitanju rashodi,
direktno da doprinosi stabilizaciji ekonomskih tokova.
Finansijska funkcija
budžeta proističe iz usklađivanja obima rashoda i obima prihoda.
Ova funkcija se ostvaruje stalnim traženjem ravnoteže između prihoda i rashoda.
Kontrolna funkcija
budžeta ostvaruje se kontrolom izvršenja budžeta. Tu kontrolu
sprovodi predstavničko tijelo (parlament). Predstavničko tijelo preko budžeta može da ostvari
usmjeravanje i kontrolu rada državne uprave. Pošto budžet predstavlja i politički program vlade,
predstavničko tijelo, kontrolom izvršenja budžeta, ostvaruje kontrolu i nad izvršnom vlašću.
6
6
Kulić M., cit. djelo 2010. str. 167
