2
1. BUDŽET
Budžet je plan prihoda i rashoda države utvrđen za određeno razdoblje koje obično traje
godinu dana.
1
Budžet je finansijski instrument kojim se vrši prikupljanje sredstava mehanizmom
javnih prihoda (porezi, doprinosi, takse i drugi oblici javnih prihoda ), s jedne strane , i njihovo
plansko (namensko) trošenje kojim se finansiraju javni rashodi, s druge strane.
Upotreba budžeta kao osnovnog instrumenta finansiranja opštih društvenih potreba opravdana je
iz sledećih razloga.Obezbeđuje se preglednost i jednostavnost uvida u sve javne prihode i javne
rashode, sve je u jednom dokumentu . Svi prihodi i rashodi su vidljivi, dobro su sistematizovani
i lako uočljivi. Primena jedinstvenog instrumenta finansiranja iziskuje manji tehnički rad i
režijske troškove.Omogućuje potpuniju i efikasniju informisanost o izvorima prihoda i obima
rashoda, veću kontrolu bilansnih sredstava . Sve je sadržano u jednom pravnom aktu. Sredstva
se raspoređuju prema utvrđenim planskim prioritetima zadovoljavanja potreba Jedinstvenost
budžeta omogućuje efikasniju upotrebu budžeta kao instrumenta ostvarivanja širih društvenih
ciljeva i aktivnog sredstva ekonomske i socijalne politike.
2
Da bi država mogla da izvršava
poslove vezane ze njenu nadležnost, neophodna su joj sredstva. Izvori finansiranja državnih
funkcija su uglavnom prihodi koje država ostvaruje od privrede, stanovništva i domaćih i
inostranih zajmova. Budžet kao državni akt treba da obezbjedi finansiranje države u toku čitave
budžetske godine. Otuda treba ukazati na cilj koji se želi postići budžetom i na značaj koji budžet
ima.
Osnovni ciljevi budžeta
3
se mogu definisati kao odnos prema budžetu koji se mora postići
i to :
budžet je pregled javnih prihoda i javnih rashoda za jedan budući period ;
da se za funkcionisanje države pribave sredstva koja su potrebna za vršenje
državnih poslova ;
kao jedan od najvažnijih ciljeva budžeta je iskazivanje svih državnih prihoda i
državnih rashoda.
1
Prof.dr Milorad Bejatović:“Finansije i finansijsko pravo“ Pravni fakultet za privredu i pravosuđe, Novi Sad
2
Slobodan Milovanović i Marko Carić“Makroekonomija“ Univerzitet „Privredna Akademija“ Novi Sad 2007.
3
Vigvari A., Raičević B., Brnjas Z.:”Osnove teorije državnog budžeta i finansijski poslovi samouprava” Prometej,
Novi Sad, 2003
4
potrošnje. Nedostatak budžetskih sredstava (poreza, taksa i doprinosa) država pokriva javnim
zajmovima (unutrašnjim i spojnim) i emisijom novca.
2.3. Pravna funkcija budžeta
Sa pravnog aspekta budžet predstavlja skup svih pravnih propisa-akata kojima se vrši
priprema , donošenje , izvršenje i kontrola namenske budžetske potrošnje. Osnovni zakon kojim
se reguliše budžet kao instrument javne potrošnje je Zakon o budžetu ili Zakon o državnom
računovodstvu.
Budžetsko pravo u subjektivnom smislu je pravo naroda da preko skupštine odlučuje o
javnim rashodima i javnim prihodima. Ono je u uskoj vezi sa razvojem parlamentarizma i
nastalo je kao rezultat borbe za vlast građanske klase. Postavlja se pitanje da li treba prestati sa
naplatom poreza, ako je ostvaren fiskalni randman . Odgovor je precizan i jasan : nijedan
poreski obaveznik nije oslobođen poreske obaveze bez obzira što je ispunjen planirani limit
javnih prihoda. U slučaju podbačaja naplate, treba li pozvati na odgovornost izvršioce budžeta?
Utvrđivanje i naplata javnih prihoda je zakonski regulisana i naknadno utvrđivanje
retroaktivnosti obaveza (plaćanje poreza) nije dozvoljeno. Popisi o javnim prihodima moraju se
striktno poštovati, bez obzira na efekat naplate i negativnih odstupanja ostvarenih veličina od
planiranih
4
.
2.4. Politička funkcija budžeta
Budžet kao pravni akt sadrži sve karakteristike određenih društveno-ekonomskih i političkih
odnosa u zemlji. On je finansijski instrument najviše vlasti (skupštine, parlamenta).
2.5. Socijalna funkcija budžeta
Socijalna funkcija budžeta posmatra i preraspodelu materijalnih sredstava u društvu i privredi.
Budžet instrumentima dobrovoljnih i obaveznih davanja koncentriše dohodak i imovinu
preduzetnika i pravnih lica, a kanalom rashoda vrši redistribuciju tako prikupljenih sredstava.
4
Slobodan Milovanović i Marko Carić“Makroekonomija“ Univerzitet „Privredna Akademija“ Novi Sad 2007.
5
3. VRSTE BUDŽETA
Prema posebnim obeležjima budžet možemo podeliti imajući u vidu dva kriterijuma:
vreme donošenja i homogenost budžeta. Tako imamo podelu budžeta prema vremenu donošenja
i prema homogenosti budžeta. Prema vremenu donošenja budžet može biti redovan i naknadan.
Redovan budžet je onaj koji je donet pre početka godine za koju se donosi, a naknadni je onaj
budžet koji je donet u toku budžetske godine.
Naknadnim budžetom utvrđuju se sredstva za finansiranje onih potreba države koje
uopšte nisu bile predviđene u tekućem godišnjem budžetu ili su predviđene, ali u nedovoljnim
iznosima. Kada se posmatra odnos između redovnog i naknadnog budžeta prema njihovoj
ekonomskoj i budžetskoj tehničkoj strukturi i sadržini, onda se redovni budžet pojavljuje kao
osnovni, a naknadni kao komplementarni ili dopunski.
Tokom 19. i pocetkom 20. vijeka jedinstven i potpun budžet je za teoriju i praksu
predstavljao idelan oblik budžeta. Svaka država, kao pravno lice, može imati samo jedan budžet,
i da se u tom budžetu moraju utvrditi svi izvori prihoda i rasporediti na potrebe, jer je to jedini
način da se uspostavi i održi finansijska ravnoteža. Zato budžet mora biti jedini i isključivi akt
finansiranja javnih potreba, i pored njega ne mogu postojati drugi finansijski akti
.
Ekonomski i politički razlozi
5
u savremenim državama izazivaju potrebu da se odstupa od
strogog primjenjivanja jedinstvenog budžeta i da se finansiranje pojedinih potreba vrši
vanrednim, aneksnim, autonomnim i drugim budžetima.
1. Vanredni budžet
Podela budžeta na redovni i vanredni i dalje postoji u savremenim državama. U
redovnom budžetu predviđaju se one javne potrebe koje se javljaju redovno i stalno i koje se
podmiruju sredstvima od stalnih i redovnih prihoda, od kojih je glavni prihod porez. Vanrednim
budžetom podmiruju se državne potrebe koje se javljaju neredovno i sporadično. Prihodi
vanrednih budžeta najčešće potiču od zajmova, mada ne uvek, koji služe za finansiranje
investicionih objekata, pa se za takve vanredne budžete kaže da su to budžeti kapitala.
5
http://www.mfin.gov.rs
