Sadržaj
Sadržaj
1. Uvod .............................................................................................. 2
2. Određivanjenje i suština budžetskih rashoda................. 3
3. Karakteristike javnih rashoda.............................................. 4
4. Komparativno razmatranje klasične i moderne koncepcije
javnih rashoda................................................................................ 4
5. Načela javnih rashoda .............................................................4-5
6. Vrste i klasifikacije javnih rashoda .................................... 5
6.1. Redovni i vanredni rashodi .....................................................................................
6
6.2. Rashodi prema objektu trošenja ...........................................................................
6
6.3. Rashodi prema subjektu trošenja ........................................................................
6-7
6.4. Funkcionalni, investicioni i transferni rashodi ...........................................................
7
7. Struktura javnih rashoda ......................................................8- 9
8. Veličina - obim javnih rashoda ........................................... 9-10
9. Porast javnih rashoda i njegovi uzroci ............................11- 12
10. Pokriće javnih rashoda .......................................................13
11. Efekti javnih rashoda ......................................................... 13-14
12.Zaključak .................................................................................. 15
13.Literatura ..................................................................................16
1
1.
Uvod
Uvod
Oblast rashoda u budžetskom sistemu je nerazadvojiva od oblasti budžetskih (javnih)
prihoda, te je kao takva u svakoj zemlji regulisana zakonom. Po samoj svojoj prirodi načina
raspolaganja istim, ove oblasti su predmet brojnih spekulacija - ko ima pravo na prikupljanje
prihoda, a ko na raspodjelu i dr. Ne postoji država koja može opstati bez svojih prihoda, niti
njeni stanovnici bez ravnomjerno raspoređenih rashoda. Ove potrebe rješavaju političke,
ekonomske, socijalne i pravne strukture na način koji bi trebao da bude svima u interesu.
Uređivanje budžetskih (javnih) prihoda i rashoda uređuje se Ustavom i Zakonom.
Budžetski rashodi se finansiraju iz budžeta države, republike, kantona, grada ili opštine.
Rashodi za koje se sredstva obezbjeđuju u budžetu se mogu finansirati neposredno iz budžeta,
preko budžetskih fondova i posebnih računa u skladu sa posebnim zakonima.
Kada se govori o državnom budžetu onda se misli na jednogodišnji dokument, koji
priprema ministarstvo finansija, u saradnji sa drugim ministarstvima, dok ga usvaja narodna
skupština u obliku, odnosno formi zakona. Budžet ima karakter finansijkog plana države za
jednu godinu i predstavlja jednu prognozu finansija. Pored ovoga, državni budžet je
obavezujući za državne organe, na rashodnoj strani, jer se predviđeni izdaci ne mogu i ne
smiju prekoračiti bez rebalansa budžeta odnosno bez izmjene budžeta po istoj proceduri po
kojoj je donijet.
Sadržaj državnog budžeta čini razvijeni spisak javnih prihoda i rashoda, zajedno sa
njihovim planiranim iznosima za slijedeću godinu, kao i pratećim procesnim i sličnim
odredbama.
Na prihodnoj strani navode se svi zakonom propisani državni prihodi – kao što su svi
pojedini porezi, naknade, takse, kazne, prihodi od kamata i prodaje državne imovine i slično.
Na rashodnoj strani, koje takođe proizilazi iz materijalnih zakona, koriste se dvije
podjele. Prva je administrativna, odnosno po državnim institucijama kao nosiocima rashoda
(narodna skupština, vlada, ministarstva, agencije, sudovi, zdravstvo, prosvjeta, itd.), a druga
po ekonomskim funkcijama (plate i socijalna davanja za zaposlene, materijani troškovi,
investicije, otplata dugova, subvencije, budžetska rezerva, itd.). Najčešće se ove dvije podjele
kombinuju i dobija se složena klasifikacija javnih rashoda.
Za budžetske rashode za koje ne postoje dovoljna sredstva u budžetu donosi se
poseban zakon - Zakon o javnom zaduživanju ili država za manje budžetske jedinice (opštine)
donosi poseban zakon koji odrđuje posebne uslove i mjerila za dopunska sredstva.
2
3. Karakteristike javnih rashoda
Javni rashodi po pravilu predstavljaju zadovoljenje javnih potreba pomoću novca, odnosno, to
su izdaci koje država čini u javnom interesu da bi se zadovoljile javne potrebe. Postoji mnoštvo
definicija javnih rashoda, ali sve one podrazumijevaju slijedeće karakteristike:
1.
Javni rashodi služe za podmirenje javnih potreba.
Javni rashodi, po pravilu, imaju
kao osnovni cilj zadovoljenje javnih potreba, što predstavlja osnovni momenat na bazi koga se može
prići razgraničenju javnih rashoda od rashoda privatnih lica. Javni rashodi su mnogo elastičniji od
privatnih rashoda, no veličina javnih rashoda je uvijek limitirana mogućnostima poreskih obveznika.
Dok se rashodi privatnih lica vrše radi zadovoljenja privatnih ličnih potreba, javni rashodi
predstavljaju trošenje radi zadovoljenja opštih (javnih) potreba.
2.
U savremenim uslovima javni rashodi su izraženi u novcu
, ali se podmirenje
javnih rashoda može ostvariti i na neke druge načine (u naturi, radom...npr. oprema za policajce).
Pomoć nastradalom stanovništvu pruža se isporukom lijekova, hrane, vode, šatora i slično, a ne samo
davanjem novčane pomoći; i
2.
Javni rashodi imaju neproizvodni karakter.
2
4. Komparativno razmatranje klasične i moderne
koncepcije javnih rashoda
Za klasičnu teoriju je karakteristično, u prvom redu, da finansijski teoretičari nisu pokazivali
veći interes za problematiku javnih rashoda. Javni rashodi su posmatrani potpuno jednostrano,
isključivo sa administrativnog i političkog stanovišta, dok je ekonomsko-socijalni tretman bio potpuno
zanemaren.
Za razliku od klasičara, moderna koncepcija daje javnim rashodima veoma značajnu ulogu u
raspodjeli ili, još preciznije rečeno, u preraspodjeli nacionalnog dohotka. Javni rashodi se tretiraju kao
sredstva finansijske aktivnosti države, koja je usmjerena na postizanje ekonomskih i socijalnih efekata.
Takođe je karakteristično da javne rashode ne posmatra odvojeno od prihoda.
5. Načela javnih rashoda
Obzirom da se značajan dio stvorenog društvenog proizvoda zemlje koristi za podmirivanje
javnih rashoda, neophodno je definisati određena načela istih. Naime, u finansijskoj teoriji formulišu
se određena načela koja se mogu pridržavati pri upravljanju javnim rashodima, kako bi prikupljeni
prihodi za njihovo podmirivanje bili optimalno iskorišćeni. Osnovna ideja koja leži u fundamentu
načela javnih rashoda jeste zahtjev za racionalnim trošenjem javnih sredstava. Klasična načela koja su
u primjeni su:
2
Jovan Sejmenović,Slobodan Komazec,Žarko Ristić,”Monetarne i javne finansije” ,Banjaluka 2009.god.str.300.
4
Načelo opšteg interesa
- odnosi se na to da javni rashodi služe prvenstveno za podmirivanje
onih potreba koje su u interesu društva kao celine. To znači, da se sredstva prikupljena za
podmirivanje javnih potreba ne smiju upotrebljavati za zadovoljenje interesa pojedinaca ili neke uže
zatvorene grupe korisnika. Ovde je neosporan pojam javni (društveni) interes pod kojim se
podrazumijeva interes svih ili većine u određenoj društvenoj zajednici.
Načelo štednje javnih sredstava
- ogleda se u zahtjevu da se sredstva namijenjena za javne
rashode mogu upotrebljavati tek nakon sveobuhvatne analize niza različitih solucija, pa tek nakon toga
iskoristiti onu soluciju koja uz najmanje ulaganje daje najveći razultat. Praktično pojašnjenje ovog
načela ne znači nikako štednju u smislu smanjivanja sredstava, već nastojanje da se sa što manje
sredstava postignu što veći efekti.
Načelo umjerenosti i proporcionalnosti
- ogleda se u zahtjevu da javni rashodi treba da budu
visoki koliko i javni prihodi, odnosno da se finansiraju iz društvenog proizvoda, a ne iz imovine ili na
račun budućih generacija (zaduženja). Ovo načelo zagovara i pravilo proporcionalnosti u trošenju
javnih rashoda, ne samo u odnosu na društveni proizvod, već i između pojedinih vrsta javnih rashoda,
odnosno da se određene javne potrebe moraju zadovoljavati srazmjerno mogućnostima.
Načelo izvora sredstava
- ogleda se u zahtjevu da se prilikom prikupljanja prihoda koji su
namijenjeni zadovoljenju javnih rashoda mora voditi računa o tome da se oni izdvajaju iz
novostvorene vrijednosti, dakle iz nacionalnog dohotka.
Načelo podudarnosti javnih rashoda i prihoda
- ogleda se u zahtjevu da javni rashodi budu
raspoređeni tako da prema iznosima odgovaraju javnim prihodima. Drugim riječima, ovo predstavlja
načelo održavanja ravnoteže u finansijskim i privrednim bilansima.
Načelo održavanja strukture javnih rashoda
- podrazumijeva da se u modernim finansijama
sve veća pažnja posvećuje javnim rashodima u smislu odgovarajućih instrumenata kojima država
može da djeluje u privredi. U pogledu održavanja određene strukture javnih rashoda savremena
finansijska teorija sve veću pažnju danas poklanja strukturi rashoda i ponašanju uglavnom sledećih
oblika javnih rashoda: ličnim i materijalnim, proizvodnim i transfernim, produktivnim i
neproduktivnim, vojnim rashodima i drugim.
3
6. Vrste i klasifikacije javnih rashoda
Postoji obilje vrsta i klasifikacija rashoda, u zavisnosti od osnove koja se uzima. Možemo
navesti slijedeće klasifikacije :
a) redovni i vandredni,
b) prema objektu trošenja,
c) prema subjektu trošenja,
d) funkcionalni, investicioni i transferni,
e)
u novcu i naturi
4
.
3
Jovan Sejmenović,Slobodan Komazec,Žarko Ristić,”Monetarne i javne finansije”, Banjaluka 2009.god.str.313.
4
Jovan Gorčić, Mileva Anđelković, „Javne finansije, finansijsko pravo i ekonomija javnog sektora“,Beograd
2005.god.str.75.
5
