2
UVOD
Budžet predstavlja sistematizovan plan prihoda i rashoda države za određeno vremensko
razdoblje, najčešće za godinu dana.
Budžet ima karakter finansijskog plana države za jednu godinu i predstavlja jednu prognozu, ali
je i više od toga: odredbe budžeta su obavezujuće za državne organe na rashodnoj strani i
predviđeni izdaci se ne bi smjeli prekoračivati bez rebalansa budžeta, tj. bez izmjene budžeta po
istoj proceduri po kojoj je donjet.
Sadržaj državnog budžeta obično čine razvijeni spisak prihoda i rashoda, zajedno sa njihovim
planiranim iznosima za sledeću godinu, kao i pratećim procesnim i sličnim odredbama.
Osim prihoda i rashoda u budžetu se iskazuje i deficit/suficit. U slučaju fiskalnog deficita budžet
sadrži i plan za njegovo finansiranje (zaduživanje države, prodaja imovine i kapitala i dr.)
Javni ili državni dug čine iznosi koje je država pozajmljivala kako bi finansirala prošle deficite.
Često se upotrebljava riječ "dug", a pri tom se misli na "deficit". Razlika između ta dva pojma
može se jednostavno objasniti: ako su državni rashodi veći od državnih prihoda, proračun
iskazuje deficit koji se mora finansirati pozajmljivanjem. Iznos deficita povećava dug i samo ga
suficit može smanjiti.
4
preraspodeljuje nacionalni dohodak radi obezbeđenja planiranih sredstava za zadovoljenje
dogovorenih potreba. Budžet je, isto tako, instrument usklađivanja opšte potrošnje sa
materijalnim mogućnostima nacionalne privrede.
Budžet je, nadalje, instrument za ostvarivanje korektivnih i podsticajnih funkcija društveno-
političkih kolektiviteta u društvenoj reprodukciji. Osim toga, budžet je instrument koordinacije
između različitih nivoa društveno- političkih kolektiviteti i usmeravanja društvenih planova
ekonomskog i socijalnog razvoja. Budžet je, zatim, instrument stabiiizacione politike, kojim se
usklađuje ponuda i tražnja, osigurava stabilni nivo cena i zaposlenosti, i obezbeđuje stabilna
stopa privrednog rasta.
Najzad, budžet je plansko-bilansni instrument društveno-političkih kolektiviteta, kojim se
obezbeđuje priliv sredstava, raspoređuju sredstva korisnicima i nosiocima, i namenski troše
sredstva, mada se raspodela i upotreba utvrđenih prihoda budžeta vrši tromesečnim finansijskim
planovima organa uprave, finansijskim programima, predračunima
sredstava za posebne namene i posebnim računima.
3
Budžet, prema tome, možemo posmatrati sa društvenog, ekonomskog, finan- sijskog, socijalnog,
pravnog, političkog, planskog i bilansnog aspekta. Sa društvenog stanovišta, budžet je instrument
društvenog finansiranja opšte potrošnje, shodno karakteru vladajućih društveno-ekonomskih
odnosa u postsamo-upravnom socijalis- tičkom društvu. Sa ekonomskog aspekta, budžet je
instrument ekonomske politike za ostvarivanje brojnih funkcija u društvenoj reprodukciji
(alokacija privrednih resursa, preraspodela nacionalnog dohotka, ekonomska stabilizacija i
privredni razvoj).
4
Sa stanovišta socijalne funkcije, uključujući i funkciju solidarnosti i uzajam- nosti, budžet je
instrument politike raspodele prema radu (koji svojim poreskim mehanizmom otklanja
uravnilovku, kao i socijalne razlike), i instrument solidarnog zadovoljavanja opštih društvenih
potreba u nedovoljno razvijenim područjima (putem dotacija i subvencija).
Sa finansijskog aspekta, budžet je instrument obezđenja finan- sijskih sredstava i namenskog
trošenja sredstava u procesu zadovoljavanja opštih društvenih potreba i ostvarivanja društvenih
funkcija društveno-političkih kolektiviteta. Budžet je, sa pravnog aspekta, normativno regulisani
pravni akt društveno- političkih kolektiviteta u vidu odluke, odnosno zakona na Ustavnim
principima, koji sintetizuje ovlašćenja, prava, dužnosti i obaveze DPK u procesu sastavljanja,
donošenja i izvršenja budžeta, kao i sva pravna dejstva u domenu finansiranja opštedruš- tvenih
potreba.
Sa političkog aspekta, budžet je instrument radnih ljudi i građana za zadovoljenje njihovih
potreba u mesnoj zajednici, opštini i drugim društveno – političkim kolektivitetima, shodno
ustavnim načelima o pravima i dužnostima radnih ljudi i građana, i delegatskom sistemu u
procesu odlučivanja u skupštinama DPK. Sa planskog aspekta, budžet je instrument za
ostvarivanje društvenih planova ekonomskog i socijalnog razvoja društveno-političkih
3
Dr M. Matejić i dr М. Jovanović, Finansije, Zagreb, 1982.
4
Dr B. Jelčić, Nauka o financijama i financijsko pravo, Informator, Zagreb, 1983, str. 490-519.
5
kolektivitetima, srednjoročnih programa zadovoljavanja opštedruštvenih potreba, kao i za
usmeravanje tržišnih zakonitosti u društvenoj reprodukciji. Konačno, sa bilansnog stanovišta,
budžet je instrument za usklađivanje opšte potrošnje i materijalnih mogućnosti privrede, i za
svođenje opšte potrošnje u realne okvire ostvarenih društvenih rezultata rada, tj. društvenog
dohotka.
Usled toga, budžet se distancira od društvenih fondova. Naime, u finansijskoj teoriji, politici i
praksi između budžeta i fondova postoje brojne razlike, među kojima se ističu sledeće:
1. budžet je osnovna finansijska institucija DPK, dok su „fondovi“ finansijska
institucijazajedničkih potreba,
2. buždet je instrument za finansiranje opštedruštvenih potreba, dok su fondovi instrument
za finansiranje zajedničklh potreba,
3. budžet se alimentira porezima, kao klasičnim fiskalnim kategorljama, dok se fondovi
alimentiraju doprinosima, kao defiskalizovanom kategorijom,
4. budžetska sredstva nisu namenskog karaktera, dok su sredstva fondova destinirana za
strogo utvrđene namene,
5. budžetski prihodi se moraju potrošiti do kraja računske godine, dok se prihodi fondova
mogu prenositi u narednu fiskalnu godinu,
6. budžet je u osnovi administrativno-statkistički instrument finansiranja društvene režije,
dok su fondovi instrument flnansiranja društvene nadgradnje,
7. budžet i budžetsko po- slovanje regulisano je zakonom, dok se fondovi osnivaju
društvenim dogovorom i samoupravnim sporazumom. Prema tome, razlike su evidentne,
koje u finansijskoj praksi alimentiranja društvenih potreba naročito dolaze do izražaja,
pogotovu što samoupravno socijalističko društvo nema izgrađenu konzistentnu teoriju i
politiku budžetskog i fondovskog modela koncentracije, distribucije i alokacije
finansijskih resursa u sferi opšte i zajedničke potrošnje.
1.1.
Budžet kao instrument bilansiranja finansijskih sredstava
Budžet je instrument bilansiranja sredstava u tom smislu što se budžetom obuhvataju svi
prihodi društveno-političkih zajednica za zadovoljenje društvenih potreba. Međutim, od 1973.
godine, ulogu budžeta kao instrumenta bilansiranja sredstava preuzeo je tzv. opšti bilans
sredstava opšte potrošnje. Ovaj kvalitativno nov finansijski instrument društveno-političkih
kolektiviteta rezultat je decentralizacije mehanizma obrazovanja, odlučivanja i trošenja
društvenih sredstava u procesu zado- voljavanja društvenih potreba.
Međutim, opšti bilans sredstava u osnovi ne predstav- lja instrument finansiranja
opštedruštvenih potreba, već instrument srednjoročnog planiranja sredstava, izvora prihoda i
trošenja sredstava u opštoj potrošnji. Bilansom sredstava društveno- politickih kolektiviteta
povezuje se budžet, kao instrument finansiranja opštih društvenih potreba, sa srednjoročnim
društvenim planovima ekonomskog i socijalnog razvoja.
Opšti bilans sredstava izrađuje nadležni organ za budžet DPK po istoj proceduri kao i budžet.
Opšti bilans uključuje bilans sredstava i bilans raspodele sredstava. U bilansu sredstava iskazuju
se svi prihodi po vrstama i po izvorima radi utvrđivanja obaveza preduzeća, radnih zajednica,
