JU SŠC „ Vasilije Ostroški“
Maturski rad iz predmeta
- Monetarna ekonomija -
Tema:
Centralna banka BiH
Učenik: Profesor:
Milan Borovina Dragana Đerić
Sokolac, maj 2015
UVOD
Centralna banka je definisana kao emisiona ustanova monetarnog sistema, odgovorna za
monetarnu politiku. Istorijski centralna banka i svi njeni poslovi su bili pod potpunom kontrolom
države, ali u skladu s neobileralnom ideologijom pojavila se tendencija davanja ovoj ustanovi
sve veće i veće samostalnosti od države. Osnovni uspjeh ta ideologija uz punu podršku Svetske
banke i Međunarodnog monetarnog fonda će ostvariti krajem 20 vijeka kada centralne banke u
zapadnoj evropi (primjer: u Velikoj Britaniji tek 1997. godine) i SADu dobivaju samostalnost u
odnosu na državni aparat.
Centralna banka može da obezbjedi ostvarivanje svojih funkcija uz pomoć instrumenata
monetarno-kreditnog regulisanja, u koje spadaju: eskontna stopa, obavezna rezerva, utvrđivanje
minimalne rezerve likvidnosti, kupovina i prodaja hartija od vrednosti, učešće u deviznim
transakcijama, ograničenje plasmana, i slično.
Uglavnom, u svim zemljama egzistira samo jedna takva banka. Naprimjer
u
BiH
Centralna banka Bosne i Hercegovine
, u
EU
Evropska centralna banka
(ECB). No negdje
ih je više (kao naprimjer u
SAD
-u ili
Kanadi
), ali opet su sve te banke okupljene oko jedne
centralne banke, a zajedno čine FED - sistem federalnih rezervi.
Povećanje stope obavezne rezerve CB može utjecati na smanjenje količine novca u
opticaju. Povećanje se naziva restrikcija a smanjenje stope ekspanzivna monetarna politika. Ovaj
koncept se koristi od
19. vijeka
a do ukidanja
zlatnog standarda
kao pokriće obaveznih rezervi
služilo je
zlato
.
Centralna banka je javna ili kvazi javna agencija sa eksplicitnim zakonskim mandatom.
Poseban zakon o centralnoj banci reguliše njenu organizaciju, upravljanje i poslovanje. Centralna
banka, kao agencija države, ima značajnu funkciju javne kontrole i nadzora nad finansijskim
sistemom i nad ponudom novca u ekonomiji. Ona ne radi direktno sa javnošću; prvenstveno je
„banka banaka“ posluje sa komercijalnim bankama i dilerima hartija od vrijednosti
poravnavajući plaćanje među njima. Predstavlja klirinšku kuću za čekove koje izdaju deponenti
banaka i vrši svoju funkciju u oblasti vođenja monetarne politike.
kao sukcesor Deutche Reichsbank osnovane 1876. godine. Najstarija centralna banka je švedska
Riksbank koja je osnovana 1668. godine. Osnivanje ostalih datira npr.: Bank of Japan, 1882.
godine, Banca d'Italia, 1893. godine, Austrian National Bank, 1816. godine, Swiss National
Bank, 1905. godine, američka The Federal Reserve 1913. Američka Federal Reserve je u
vlasništvu banaka članica sistema koje su dijelom u privatnom vlasništvu, mada profiti, iznad
statutom propisanih maksimuma, pripadaju državi kao što je slučaj i u većini drugih zemalja.
Centralna banka na tlu Srbije i Jugoslavije
Prvi zakon o novcu u Kneževini Srbiji je donesen 1873. godine, a novac štampan 1886.
godine. Nakon „majske konferencije“ 1883. godine kada je odlučeno da se osnuje Narodna
banka Srbije, u oktobru 1883. godine je upisano 38.051 akcija, dvostruko više nego što je bilo
neophodno. U februaru 1894. godine je izabrana prva uprava Narodne banke da bi mjesec dana
kasnije Kraljevim ukazom bio imenovan prvi guverner privilegovane Narodne banke Srbije
Aleksa Spasić
. Banka je emitovala novčanice koje su imale 40% zlatno pokriće. Ispočetka se
novčanice banke nisu rado primale da bi poslije 1911. godine, zlato donošeno u banku
zamjenjivalo za novčanice. Banka je tokom Prvog svjetskog rata mijenjala lokacije (Kruševac,
Niš, Solun i Marselj), ali bez obzira na to, odlično je funkcionisala. Od 1918. Narodna banka
Srbije je prerasla u Narodnu banku Kraljevina Srba Hrvata i Slovenaca. Drugi svjetski rat
Kraljevina Jugoslavija je dočekala sa hroničnim trgovinskim i deviznim suficitom u posljednjoj
predratnoj deceniji, uz značajno prisustvo stranog kapitala i efikasan devizni sistem. Rezultat
toga je bio stalni rast deviznih rezervi, tako da je banka imala 71 tonu zlata u svojim trezoru.
Dobar dio zlata banka je evakuisala tako da je ostalo samo oko 11 tona zlata u polugama.
Okupacijom zemlje Narodna banka Jugoslavije je nastavila svoj rad u izbjeglištvu, dok su se u
okupiranim djelovima zemlje pojavile monetarne ustanove (u NDH i Srbiji). Nakon rata,
komunistička vlast formira Narodnu banku Federativne Narodne Republike Jugoslavije, koja
prolazi kroz više faza transformacije koje su pratile reformisanje komandne privrede sve
do“samoupravne privrede udruzenog rada“. U periodu od 1973. godine formira se specifičan
sistem Narodne banke sa narodnim bankama republika i pokrajina. Dobijen je sistem u kome
narodna banka nije više bila jedinstvena emisiona ustanova, već se preko nje vršilo usaglašavanje
interesa republika, koje su skoro samostalno vodile monetarnu politiku, i odmjeravale snage
političkih establišmenata u republikama i pokrajinama. Najzad raspad države je doveo do
formiranja centralnih banaka po bivsim republikama sada novim državama (Šević Ž. 1996, str. 7-
30).
Pored emisione, sljedeća važna funkcija centralne banke što se ona pojavljuje kao fiskalni
agent države jer, i u sličaju da država ne polaže mnogo na izvlačenje profita iz poslovanja
centralne banke, potrebna joj je institucija preko koje će obavljati svoje finansijske poslove.
Centralna banka je depozitar države, odnodno državnog trezora koji svoje depozite drži kod nje.
Ona koordinira dužničke operacije države tokom određenog vremenskog razdoblja (fiskalne
godine). Zato se centralna banka naziva i fiskalnim agentom.
1.1.2. Centralna banka kao banka banaka
Opravdanje za postojanje centralnih banaka pripisuje se prisustvu
eksternalija
(„externalities“) u ekonomiji, tj. spoljnog efekta koji nastaje djelovanjem nekih učesnika. On
može biti negativan kada neko, npr., zagadjuje okolinu zbog svojih interesa, i nanosi štetu
drugom i pozitivnu kada neko svojim djelovanjem, rukovođen vlastitim interesima, stvara neke
pogodnosti za druge učesnike u ekonomiji.
Centralne banke
vrše nadzor, regulaciju i kontrolu procesa plaćanja
između
pojedinaca, firmi i depozitnih ustanova. Centralna banka je ustanova koja osigurava
svakodnevno besprijekorno funkcionisanje finansijskog sistema i riješava prisutne probleme.
Takva funkcija centralne banke često se naziva funkcijom
čuvara finansijskog sistema
.
Centralna banka je upravo banka banaka jer ona daje bankama sigurnost da će, ipak, u krajnjoj
nevolji, jednako kao i pojedinac i preduzeće koji računaju na svog bankara, dobiti kredit koji će
spriječiti potencijalni kolaps institucija.
1.1.3. Uloga centralne banke u ekonomiji
Treća funkcija centralne banke je funkcija kreatora monetarne politike na najvišem nivou.
To proizilazi iz njenog položaja nosioca monetarne vlasti u državi. To je, praktično, njena
primarna funkcija.
