DEMOGRAFIJA
Predmet i metoda demografije
Demografija je sistematicno i znanstveno proucavanje stanovnistva. Slozenica je sastavljena od grckih
rijeci demos-narod i graphein-opisivati.
Kvalitetna demografija ispituje sastav stanovnistva po kvalitativnim, odnosno atributativnim
obiljezjima (intelektualnim, fizickim, socijalnim).
Pod stanjem stanovnistva se podrazumjeva broj i sastav stanovnistva u momentu njegovog
posmatranja, odnosno, to je fotografska slika stanovnistva.
Kretanje stanovnistva odrzava tekuce promjene stanovnistva, koje se odigravaju u toku posmatranih
vremenskih perioda. Te promjene mogu biti izazvane prirodnim uzrocima i tada govorimo o
prirodnom kretanju stanovnistva. Njegovim proucavanjem se bavi statistika.
Srz predmeta demografije koncipiranog u sirem smislu sacinjava demografski razvoj.
Sintagma demografski razvoj oznacava izuzetno slozen i dinamican proces cija je bitna odlika stalna
interakcija izmedju sastavnica opceg kretanja stanovnistva (natalitet, mortalitet, migracije) i struktura
stanovnistva (bioloske, socio-ekonomske i intelektualne), iz cega proistice njihova preobrazba, a koja
se odvija u okviru promjenjivih drustvenih, ekonomskih, politickih i ostalih faktora.
Teziste predmeta demografije u uzem smislu lezi na proucavanju prirodnog kretanja stanovnistva.
Najcesca podjela demografije:
1. Materijalna/ sadrzajna demografija
2. Formalna demografija- poistovjecuje se sa demografskom strukturom, proucava
kvantitativne metode istrazivanja stanovnistva
Materijalna demografija se dalje dijeli na:
Posebnu demografiju ili demografiju opce populacije
Opcu ili teorijsku demografiju
Formalna demografija se dalje dijeli na:
Statistiku stanovnistva ili populacijsku statistiku
Virtualnu statistiku ili statistiku prirodnog kretanja stanovnistva
Statistiku domacinstva, porodice i naselja
Migracijsku statistiku
Demografija u svojim istrazivanjima primjenjuje metode karakteristicne za drustvene nauke:
Indukcija i dedukcija
Analiza i sinteza
Apstrakcija
Konkretizacija
Generalizacija specijalizacija
Historijska metoda od posebne je vaznosti za rekonstrukciju demografskih kretanja tokom dugog
razdoblja ljudske egzistencije.
Anketa kao metoda/sredstvo prikupljanja podataka o stanovnistvu, ima nezaobilaznu ulogu u
empirijskim istrazivanjima.
POJAM I ZNACAJ STANOVNISTVA
Pojam stanovnistva oznacava specifican skup osoba u kojemu svaka od njih sudjeluje sa svojim
posebnim obiljezjima, koja cine osnovu za formiranje strukture stanovnistva. Na taj se nacin ukupno
stanovnistvo jednog teritorija po svojim obiljezjima razlikuje od obiljezja pojedinih osoba koje su
njegove sastavnice.
Znacaj stanovnistva moze se promatrati s vise aspekata, ali se najprije ogleda u nepobitnoj cinjenici
da je stanovnistvo bioloska osnova svakog drustva, i, naravno, jedan od nuznih elemenata drzave (uz
definirani teritorij i vlast).
S ekonomskog stanovista, stanovnistvo se obicno promatra kroz prizmu njegove proizvodjacke
funkcije preko ukupnog broja demografskih resursa kojima raspolaze jedna zemlja.
Demografski resursci (fr. Sredstva, zalihe) predstavljaju jedan od najznacajnijih segmenata
drustvenog razvoja u cjelini.
Stanovnistvo je uz sredstva za proizvodnju, bitan faktor za funkcionisanje ekonomskog sistema.
Kvantitativno-kvalitetne osobine stanovnistva osnova su poluga funkcioniranja privrede i drustva.
Kad je rijec o kvantitativnoj strani, bitan je obim radnje snage (aktivno stanovnistvo).
Osim demografskih faktora, privredni rast odredjuje i kvaliteta radnje snage- ljudski kapital (znanje,
vjestine, kompetencije i osobine koje posjeduje pojedinac, a stavljenje su u funkciju stvaranja
osobnog, drustvenog i ekonomskog blagostanja).
Jedinice i obiljezja u istrazivanju stanovnistva
Osoba je osnovna jedinica istrazivanja u demografiji, koja se poblize odredjuje na osnovu svojih
obiljezja/karakteristika kao sto su spol, dob, mjesto prebivalista, bracni status, nivo obrazovanja,
ekonomska aktivnost, zanimanje itd.
Porodica, nuklearna (konjugalna porodica) naziv je za savremenu porodicu koja po sastavu
predstavlja malu grupu roditelja i njihove djece.
Domacinstvom/kucanstvom se smatra svaka porodicna i druga nesrodnicka zajednica osoba koje
skupa stanuju i zajednicki trose svoje prihode za podmirivanje osnovnih zivotnih potreba, bez obzira
na to da li se svi clanovi stalno nalaze u mjestu gdje je nastanjeno domacinstvo ili neki od njih borave
duze vrijeme u drugom naselju (stranoj drzavi).
Rijec naselje ili naseljeno mjesto moze se primjeniti za svaki kompaktni skup stambenih objekata. Bez
obzira o kakvom tipu naselja se radilo, to je najuzi teritorijalni okvir u kojem egzistira stanovnistvo.
Obiljezja stanovnistva
Bioloska obiljezja-odnose se na: spol, dob, fizicke tj. antropometrijske karakteristike, genetska
obiljezja, podjela stanovnistva po krvnim grupama.
Socio-ekonomska obiljezja:
U ekonomska obiljezja ulaze: zanimanje, ekonomska aktivnost, sektor vlasnistva, polozaj u
zanimanju, privredna djelatnost, licna primanja.
-Svako društvo teži da zadrži optimalan broj stanovništva uz ekonomske uvjete života,kako bi
na taj način osigurala što bolji i lagodniji život svom stanovništvu.
-Optimum stanovništva-
je dinamička veličina koja ostaje nejasna kako se postiže taj
optimum ekonomskog razvoja koji zavisi od naučno tehnološkog razvoja stanovništva.
-Kod demografskih proučavanja naprimer fertiliteta se može doći do transportnih podataka
da je on niži od obrazovnijih žena i da je planiranje porodice u kohroti oba spola.
-Demografija ne može objasniti ekonomske procese (mortalitet,fertilitet,porast
stanovništva,i migracije) a da pri tome ne uzima se u obzir ekonomski faktor.
Demografija i Psihologija
Poznata je cinjenica da na plodnost zena, izmedju ostalog, utjecu i odredjeni psiholoski
faktori, ali do sada nisu iznadjeni odgovarajuce metode kojima bi se mogli sa sigurnoscu
utvrditi koji su to egzaktni psiholoski faktori. Mnogobrojna psiholoska istrazivanja i ispitivanja
dala su odredjene rezultate ali ne dovoljno sigurne da bi se na osnovu psiholoskih faktora
mogla vrsiti naucno zasnovana analiza plodnosti.
Demografija i Geografija
-Osnovni zadatak demografije prema (Friganoviću)
je da izloži i objasni njegov
razmještaj,kretanje,unutrašnju dinamiku,strukturu,vezu i međuzavisnost s priridom i
društvenom sredinom.Zatim geografski aspekt proučavanja stanovništva nameće potrebu
posmatranja niza elemenata što ih sadrži prirodna i društvena sredina.
-
Prirodna sredina
ima svoju fizičku i biološku strukturu koja je stvorena određenim
prirodnim zakonima i izvan utjecaja ljudi (osim u ekološkom smislu)dok se društvena sredina
mijenja pod direktnim utjecajem ljudi i ljudskih zajednica.
-
Ona proučava slijedeća pitanja:
1)Geografski razmještaj stanovništva na zemlji
2)Dinamiku i stanovništva svijeta
3)Stanovništvo i geografsku sredinu
Dakle, za razliku od demografije, geografija stanovnistva izucava stanovnistvo u prostorno-
kauzalnom odnosu na makro i regionalnom planu.
Izvori podataka o stanovništvu
-Popis stanovništva
su specijalne opsežne statističke akcije koje se provode na teritoriji
jedne zemlje, obično svake dekade u prejedinstvenoj metodologiji s time da se dodje do
sveobuhvatne slike o socijalnim, ekonomskim i drugim karakteristikama stanovništva.
-Savremeni popisi zasnovani su na principima statističke nauke,i imaju sledeće karakteristike:
a)provode se periodično,svakih deset godina
b)po pravilu obuhvaćaju ukupno stanovništvo određenog teritorija
c)podaci se prikupljaju neposredno od stanovnika (od vrata do vrata) primjenom
ekspedicijskog načina prikupljanja podataka.
d)podaci popisa odnose se na određene trenutne (kritični trenutak) i ako popis može
trajati nekoliko sedmica.
e)jednoobraznost plana (programa) promatranja koji podrazumjeva odnosno dopušta za
pojedine djelove popisne teritorije ili za neke grupe popisnog stanovništva.
f)težnja da se sve operacije popisa sprovode u vrlo kratkom roku odnosno roku od
nekoliko dana
g)centralizacija rodova,koja je potrebna za puno održanje naučnog principa i jedinstva za
tačno ispunjenje kalendarskog plana u svim kritikama tog plana.
Upravo zahvaljujuci rezultatima popisa kao osnovnim i najznacajnijem izvoru podataka o
stanovnistvu, mogu se donositi ekonomske i socijalne razvojne strategije i politike na svim
nivoima.
-Na osnovu prikupljenih podataka o stanovništvu,u prvom redu koje se odnose na prirodno
kretanje,mogu se izvoditi tablice mortaliteta(smrtnosti),proračuni o prosječnom trajanju
života ili vjerovatno doživljenja tablice fertiliteta kao procjene stanovništva u međusobnom
periodu.
Međunarodne preporuke za vršenje popisa stanovništva i stambenog fonda
-U osnovi ciljevi popisa su
indetični u svim zemljama,ali postoje pojedine specifičnosti zbog
određenih lokalnih uslova.
Nacelno, preporukama se definiraju obavezni/osnovni sadrzaj (engl. Core-topics) i
dopunski/fakultativni (engl. Non-core topics) sadrzaj.
-Uobičajne jedinice popisa:osoba(stanovnici),domaćinstva i stanovi i druge nastanjenje
prostorije.
-Kontigent porodica kao jedinice popisa izvode se naknadno (u torku obrade popisne
građe),a na osnovu podataka o srodničkom odnosu članova domaćinstva prema osobni na
kojoj se svodi domaćinstvo.
-Na osnovu preposuka UN-A,koje se odnose na populacijske teme,precizno je određeno koje
osobe ulaze u popis i to prema uobičajnom mjestu stanovanja,na bazi čega se izvodi ukupan
broj stanovnika.
-Ekonomska komisija UN-a za Evropu Eurostat koriste se nazivom (uobičajno
stanovništvo,kriterij pripadnostni u određenom području jeste uobičajno mjesto stanovanja
a vremensko ograničenje odsutnosti je do 12 mjeseci.
Preporukama su obuhvacene i geografske karakteristike na osnovu kojih se mogu razgraniciti
urbana i ruralna podrucja u BiH i utvrditi njihov broj.
-
Vitalna statistika predstavlja drugi veoma značajan izvor podataka o stanovništvu,jer se
na osnovu nje proučava prirodno kretanje stanovništva.
-Vitalni događaji (rođenja, smrt) kao i društvene pojave (sklopljeni,razvedeni brakovi)
sistematski se evidentiraju u matičnim knjigama na dnevnoj bazi.
-
Registar stanovništva je mehanizam za kontunuirano evidentiranje odabranih podataka
koji se odnose na stalno stanovništvo jedne zemlje ili područja tako da nije moguće
utvrditi ažurnije informacije o veličini i obilježjima stanovništva u odredjenom trenutku.
-Da bi registar mogao ispuniti svoju svrhu bez praznina i dvostrukih zabilježbi i pružiti sliku
stvarnog stanja nužno je da bude zadovoljeno više uvjeta:
a)mora postojati na početku prvi popis u određeni dan koji bi poslužio za ustanovljenje
komplentnih imenika stanovništva.
b)te liste moraju se ažurno voditi redovnim evidentiranjem svih promjena na području za koji
se vodi registar. Svaki stanovnik mora imati jedno mjesto stalnog boravka.
Neki teorijski pogledi na stanovništvo
-Poznata je činjenica da narod i društva čine ljudi ,a interes broj ljudi i njegove promjene
jednom drušvu pristuan je tokom cijele historije ,od najrealnijih spisa do modernijih
formulacija o ekonomskoj teoriji,sociologiji,nauci i politici.
-Postoje dodatne grupe izvora o stanovništvu:
1)Posebne statističke publikacije o pojedinim grupama stanovništva.
2)Ankete stanovništva koje provode statističke službe
3)Terenska sondiranja,i istrživanja
4)Ostali izvori literatura studije
-Thomas Robert Malthus
je bio istaknuti Engleski svećenik poznat po svom načelu zakonik o
stanovništvu.Taj zakon se izložio u svom znamenitom djelu Esej o principima stanovništva
objavljen 1798 godine.
-Malthusova razmatranja o odnosima stanovništva i količine hrane temlje se na 2 osnovne
postavke/zakoni:
a)prirodnom zakonu stanovništva
b)na zakonu opadajućih prinosa i polja privredi
-Stanovništvo prema Malthusu teži da povećava preko granice sredstva za život,a te granice
djeluju ne samo prirodno množenje stanovništva,tako da porast stanovništva drže na
stalnom nivou.
Bijeda nizih drustvenih slojeva posljedica je, dakle, njihova nesposobnost da usklade svoj
broj s raspolozivim sredstvima za uzdrzavanje. Prema tome, bit Malthusove teorije o
