UVOD
Pojam i predmet demografije
Demografija
je nauka o stanovništvu. Etimologija grčke reči demografija (
demos
narod;
graphein
opisivati) upravo objašnjava njeno osnovno značenje. Termin
demografija
uveo
je
prvi put u naučni rečnik
A. Guillard
(1799-1876) u delu
Elementi humane statistike ili
komparativna demografija
(Pariz 1855.).
Guillard
-ova definicija je veoma široka i bliska
današnjem shvatanju pojma demografije. Po njemu, “demografija je po predmetu istraživanja
sinonim zakona o stanovništvu. Zakon stanovništva u najširem smislu reči znači zakon ili
celokupnost zakona prema kojima čovečanstvo ostvaruje svoj napredak, najpre brojčano, a
kasnije u pogledu obrazovanja, moralnih vrednosti i snaga, kao i standarda”. Dalje,
A.
Guillard
je demografiju definisao kao “prirodnu i društvenu nauku ljudske vrste”, a u užem
smislu kao “matematičko znanje o stanovništvu, o njegovim opštim kretanjima, o njegovom
fizičkom, građanskom, intelektualnom i moralnom stanju”.
Drugi autori davali su najčešće užu definiciju, i po njima predmet demografskih
izučavanja obuhvata, pre svega, prirodno (smrtnost i fertilitet stanovništva) i mehaničko
(migracije) kretanje stanovništva, kao i opisivanje nekih osnovnih stanja stanovništva (polni i
starosni sastav, struktura po bračnom stanju itd.).
Danas u literaturi dolazi u većoj meri do izražaja šire shvatanje demografije i njenog
predmeta. Pojam demografije vezuje se za
demografski razviatk.
Demografski razvitak
je kompleksan proces koga čine prirodno i mehaničko kretanje
stanovništva (natalitet, fertilitet, smrtnost i migracije), kao i promene u demografskim
strukturama (biološkim, socio-ekonomskim i intelektualnim). Između kretanja i struktura
stanovništva postoji obostrana međusobna povezanost, koja se ogleda u tome što komponente
kretanja stanovništva utiču na strukture, i obrnuto, demografske strukture ispoljavaju svoj
uticaj na natalitet i smrtnost, odnosno na preseljavanje stanovništva. S druge strane,
komponente kretanja stanovništva kao i demografske strukture i promene u njima uslovljene
su delovanjem brojnih činilaca
bioloških, socio-ekonomskih, ekoloških, kultur
nih i socio-
psiholoških. Pomenuti faktori i njihovo delovanje ispoljavaju se različito u datim uslovima
društvenog i ekonomskog razvoja, što znači da je demografski razvitak istorijski uslovljen.
Drugim rečima, stanovništvo koje živi na izvesnom stupnju društvenog i ekonomskog razvoja
pokazivaće u pogledu demografskog razvitka pravilnosti i zakonomernosti koje su svojstvene
datom stepenu razvoja.
Predmet demografije je
stanovništvo
koje živi na nekoj teritoriji i koje se menja u
pogledu svojih obeležja po zakonomernostima svojstvenim za izvesno istorijsko razdoblje.
Stanovništvo
, pak, predstavlja skup lica, ljudi, na nekoj teritoriji koji se razlikuje od samih
individua, mada je od njih sastavljen. Po današnjem, širem gledištu, demografija izučava,
njegovo kretanje, razmeštaj i druge pojave, kao i njegove strukture koje se zasnivaju na
individualnim karakteristikama pojedinaca.
Pored izučavanja demografskog razvitka, kao i faktora i uzroka koji taj razvitak
uslovljavaju, demografija se bavi projekcijama i prognozama stanovništva, što je naročito
značajno za ekonomske i druge nauke, odnosno za discipline koje se bave planiranjem. Danas
je opšte priznat značaj demografskih projekcija za planiranje i vođenje politike u oblasti
privrede, zdravstva, prosvete, socijalne zaštite i osiguranja, kao i u mnogim drugim oblastima
(zaposlenost, prostorno i urbanističko planiranje itd.).
Demografija kao posebna naučna diciplina obuhvata i proučavanje porodice,
domaćinstva i naselja kao najmanjih asocijacija u kojima živi stanovništvo, i to onih aspekata
koji su značajni za sagledavanje demografskog razvitka.
Podela demografije
Najčešća podela je na
materijalnu
i
formalnu
demografiju
.
Materijalna
ili
sadržajna
demografija
se deli na
opštu, primenjenu i posebnu
.
Opšta
ili
teorijska
demografija
daje opšta znanja o stanovništvu koja se mogu smatrati
zajedničkim za sve populacije. Ona se ne odnosi na konkretno stanovništvo. U opštu
demografiju spadaju: izučavanje teorija o stanovništvu, proučavanje opštih zakonomernosti i
pravilnosti u kretanju stanovništva, u promenama demografskih struktura, zatim proučavanje
faktora koji deluju na kretanja i strukture, kao i ispitivanja međuzavisnosti kretanja i struktura.
Tako se, na primer, kod svih populacija sa utvrđenim sekularnim tendencijama u pogledu
kretanja nataliteta (na primer, njegovo dugoročno opadanje) ispolavaju izvesne promene u
starosnoj strukturi koje su karakteristične za posmatrane tendencije (dugoročno opadanje
nataliteta utiče na opadanje udela mladog, i porast udela sredovečnog i starog u ukupnom
stanovništvu, itd.). Ili, prelaz od nekontrolisanog režima fertiliteta neke populacije (kontrola
rađanja uglavnom se ne primenjuje od strane supružnika) na kontrolisani režim (gotovo svi,
odnosno većina bračnih parova primenjuju kontrolu rađanja i planiranje porodice) propraćen
je gotovo uvek sličnim promenama u kretanju plodnosti ženskog stanovništva po starosti, po
trajanju braka i nekim drugim karakteristikama. Pored navedenih primera, u okviru teorijske
demografije utvrđen je niz drugih pravilnosti i zakonomernosti, na primer, empirijski tipovi
stanovništva i teorijski modeli, zakonitost promena u ekonomskim strukturama stanovništva u
zavisnosti od socijalnog i ekonomskog razvoja, smrtnost muškog i ženskog stanovništva kod
visokog ili niskog nivoa mortaliteta po starosti, uticaj endogenih i egzogenih uzroka smrti po
starosti, struktura umrle odojčadi po starosti kod populacija sa niskim, srednijm i visokim
mortalitetom odojčadi, povezanost između kretanja smrtnosti (naročito smrtnosti odojčadi) i
kretanja nataliteta, zavisnost stopa aktivnosti od demografskih, ekonomskih i drugih faktora,
itd.
Primenjena
demografija
razvijala se najčešće u okviru drugih disciplina koje sa
demografijom kao naukom o stanovništvu imaju znatan broj dodirnih tačaka. Tako se
ekonomska
demografija bavi, pre svega, problematikom ekonomske i profesionalne strukture
aktivnog stanovništva, zaposlenošću, prostom i proširenom reprodukcijom radne snage, zatim
povezanošću između demografskog razvitka i ekonomskog razvoja, i drugim pitanjima.
Medicinska
demografija proučava prvenstveno zdravstveno stanje celokupnog stanovništva na
osnovu podataka demografske i zdravstvene statistike kao i na osnovu anketa o zdravstvenom
stanju naroda, zatim proučava promene u strukturi umrlih po uzroku smrti i medicinske
aspekte analize smrtnosti stanovništva, i drugo. Osim ovih, značajno je i izučavanje bioloških,
genetskih, socioloških, geografskih i drugih aspekata stanovništva. Uzeto uopšteno, u
demografiji, kao i u drugim naučnim disciplinama, eksplikacija mnogih pojava je mogućna
tek onda kada se koriste znanja iz drugih nauka.
Mnoge pojave (na primer, migracije) ili skupovi (na primer, porodice, naselja)
izučavaju se i u drugim naukama. Reč je o područjima izučavanja za koja je često teško dati
opredeljenje u koju nauku ih treba razvrstati. Kod njihovog uključivanja u demografiju ili u
neku drugu nauku značajna je sa stanovišta demografije uvodno data definicija, po kojoj se
komponente kretanja i strukture stanovništva kao specifičnog skupa izučavaju u demografiji,
naročito kad je istovremeno prisutan kvantitativan pristup u analizi.
Pored iznetog, u okviru primenjene demografije izučavaju se i neka pitanja bez kojih
se ne mogu shvatiti ili sagledati mnoge pojave i problemi, kao što su urbanizacija, ishrana,
socijalna i profesionalna pokretljivost, obrazovanje, zdravstvo, stanovanje i dr. Reč je o
izučavanju demografskih aspekata pomenutih problema i pojava.
Demografski metod se razvijao u okviru demografske statistike, demografske analize
odnosno demometrije. U suštini je reč o metodu koji je specifičan u mnogim svojim vidovima
i svojstven demografiji kao posebnoj naučnoj disciplini. Njegova primena dolazi do izražaja u
svim fazama
demografskih istraživanja
.
Demografska istraživanja
Demografska istraživanja sadrže tri faze:
1. Prikupljanje podataka, pre svega u statističkom obliku
2. Analiza numeričkih podataka posmatranja
3. Kauzalno istraživanje
U drugoj fazi se naročito koriste metodi demografske analize, ali se primenjuju i drugi
metodi, na primer statistički. U ovoj fazi najčešče demografski metod omogućava da se
raspoloživi “bruto” podaci, koji su dobijeni iz različitih statističkih istraživanja o
stanovništvu, na neki način transformišu u demografski relevantne rezultate. Tipičan primer je
izrada tablica mortaliteta. Naime, na osnovu popisa stanovništva raspolaže se strukturom
stanovništva po starosti i polu, a iz statistike umiranja distribucijom umrlih lica, takođe po
starosti i polu. Poređenjem skupova umrlih i skupova živih za pojedine godine starosti
dobijaju se aposteriorne verovatnoće umiranja i druge mere u tablicama mortaliteta. Pomenute
mere su relevantne za demografsku analizu, za rad na projekcijama stanovništva, a naročito za
dobijanje sintetičkih pokazatelja o nivou mortaliteta za datu populaciju. Međutim, kako je
napomenuto, upotreba metoda demografske analize značajna je i za početnu i završnu fazu
demografskog istraživanja. Naime, njihovi koncepti, postupci i rezultati utiču i inspirišu
koncepte koji se koriste u popisima, u vitalnoj statistici, u statistici preseljavanja, u anketama,
zatim kod sređivanja tih rezultata u tabelama. Osim toga, analiza putem demografskog
metoda veoma je značajna i za kauzalno istraživanje.
Za demografska istraživanja, kao i za mnoge druge nauke, veoma je značajna
činjenica da se gotovo nikada ne raspolaže eksperimentalnim situacijama. Uopšte uzev,
demograf gotovo nikada ne učestvuje u uslovima pod kojima se pojave u stanovništvu
manifestuju. Zbog toga demografija, kao i mnoge druge, naročito društvene nauke, ima
teškoće u analizi kao i prilikom kauzalne interpretacije. S druge strane, prikupljeni podaci o
stanovništvu nemaju neposredno i jednostavno značenje, već je neophodno da se pre njihove
eksplikacije izvrši analiza koja se zasniva na posebnim metodima i konceptima.
Nepoznavanje tih metoda dovodi u mnogim studijama do neodrživih interpretacija. Navodimo
sledeći primer.
Nivo mortaliteta stanovništva vrlo često se izražava opštom stopom mortaliteta, tj.
brojem umrlih lica u jdnoj godini na 1000 stanovnika sredinom godine posmatranja.
Pomenuta stopa je zapravo odnos između broja umrlih lica u određenoj godini i broja
stanovnika 30. juna odnosne godine, pomnožen sa 1000. Visina pomenute stope zavisi od
intenziteta umiranja po starosti, ali i od starosne strukture stanovništva, s obzirom na biološku
determiniranost mortaliteta starošću. Preme tome, poređenjem opštih stopa još se ne može
dobiti slika o razlikama u nivou smrtnosti različitih populacija, već je neophodno da se traži
takva mera na koju ne utiče starosna struktura. Naime, mogućno je da kod jedne populacije
umire 12 lica na 1000 stanovnika godišnje, a kod druge samo 7, a da je ipak mortalitet prve
populacije po starosti niži od mortaliteta druge po starosti. Prva populacija je u poodmakloj
fazi starenja, dok je druga izrazito mlada po svom starosnom sastavu. U okviru metoda
demografske analize izučavaju se postupci i pokazatelji koji i u takvim situacijama
omogućavaju upoređivanje nivoa mortaliteta za populacije sa različitom starosnom
strukturom.
Opis demografskih pojava, pa i priprema demografski relevantnih rezultata na osnovu
grubih podataka koji su najčešće dati u statističkom obliku, nisu krajnji cilj demografskih
izučavanja. Istraživanje uzroka fenomena i promena u njima, kao i promena u strukturama
stanovništva, tj.
kauzalno istraživanje,
su jedan od osnovnih ciljeva nauke, i demografija ne
može da beži od ovog imperativa. Na ovom području poteškoće su velike, i u okviru ovih
izlaganja treba upozoriti na njih.
Kao što je rečeno, demograf ne vrši eksperimente, i zbog toga on nije u mogućnosti da
proverava delovanje nekog faktora na neki od fenomena. U demografiji je reč o spontanom
ispoljavanju fenomena koji a priori rezultiraju iz delovanja mnoštva činilaca, U tim uslovima
želja istraživača je da precizira svaki od njih, odnosno da precizira grupe činilaca, što će
doprineti shvatanju posmatrane pojave, s jedne, i stvaranju
demografske teorije,
s druge
strane. Pored toga, kauzalno istraživanje je od neprocenjive važnosti za izradu hipoteza o
budućem kretanju stanovništva, kao i o budućim promenama u demografskim strukturama. U
ovome radu veoma je važno da se najpre izabere što korektnije merilo fenomena (zadatak
demografske analize), a zatim da se prouči povezanost koja postoji između varijacija kod
izabranog merila i drugih veličina i karakteristika koje utiču na proučavanu pojavu.
Za ispitivanje povezanosti, bolje rečeno za proučavanje uporednih varijacija između
varijabli, koristi se metod korelacije, tj. statistički metod. Najpre se uzimaju demografske
varijable (stopa aktivnosti stanovništva, stopa smrtnosti odojčadi, stopa fertiliteta), a zatim
druge varijable koje, po našoj hipotezi, predstavljaju uzroke varijacija kod pomenutih
demografskih varijabli. Utvrđene korelacione zavisnosti, međutim, ne znače uvek da su
izolovani uzroci fenomena, pošto je mogućno da su uporedne varijacije kod posmatranih
varijabli posledica nekih drugih pojava, koje nisu ispitivane. Činjenica da su utvrđene
korelacione zavisnosti još ne znači da je utvrđena i kauzalnost. Ostaje predmet naučne analize
da se korelaciona zavisnost potvrdi i kao kauzalna veza. Kad je, na primer, nađeno da između
grupa stanovništva koje odlikuje pripadnost istoj socijalnoj grupi, istoj visini dohotka i istom
obrazovanju, ali pripadnost različitoj religiji, postoje razlike u fertilitetu, onda se može sa
dosta pouzdanosti tvrditi da je religiozna pripadnost uticala na reproduktivno ponašanje
stanovništva.
Adekvatna demografska analiza odnosno svrsishodno primenjeni njeni metodi, vrlo su
značajni za kauzalna istraživanja. Ispitivanje faktora koji utiču na smrtnost ne bi dalo najbolje
rezultatae kad bismo za merenje nivoa mortaliteta odabrali već pomenutu opštu stopu
mortaliteta. Naime, nivo smrtnosti kod neke populacije, sa gledišta faktora koji utiču na taj
nivo, nije celishodno definisan pomoću opšte stope mortaliteta. Međutim, drugi pokazatelj,
srednje trajanje života novorođenih (šansa na život novorođenog deteta u uslovima smrtnosti
iz godine posmatranja) je funkcionalno zavisan od mortaliteta po starosti, a nije zavisan od
starosne strukture, kakav je slučaj kod opšte stope mortaliteta. Prema tome, nivo mortaliteta
meren pomoću srednjeg trajanja života novorođenih je realniji nego da je izmeren opštom
stopom mortaliteta.
Čitav niz demografskih metoda izgrađen je za rešavanje brojnih problema tog tipa. S
druge strane, razvijeni su drugi metodi koji se primenjuju kada podaci statističkih i drugih
istraživanja ne daju neposredne informacije o demografskim fenomenima, već je neophodno
da se informacije uzimaju ili iz dva i više istraživanja, ili se na osnovu raspoloživih podataka
ocenjuju nepoznate veličine. Takođe, postoji niz metoda za ocenjivanje nekih osnovnih
demografskih pokazatelja na osnovu nepotpunih podataka. Zatim, tu je i primena metoda
demografske analize u proučavanju migracionih kretanja. Metodi projekcija stanovništva
takođe predstavljaju važno područje primene demografskog metoda. I primena demografskih
modela u sve većoj meri predstavlja značajan metodološki instrumentarij za različita
proučavanja.
preseljavanjem stanovništva u malo naseljene oblasti. Stari kineski pisci takođe su govorili o
preprekama brzog porasta stanovništva; npr. visok mortalitet zbog nestašice hrane; na
smrtnost odojčad utiče isuviše rano sklapanje braka i; na nupcijalitet utiču visoki troškovi oko
sklapanja braka, itd. Pored toga, doktrine Konfucija i njegove škole značajne su sa gledišta
porodice, braka i prokreacije uopšte.
Grčki pisci su se više bavili politikom i merama u pogledu stanovništva, nego
formulisanjem populacione teorije.
Platon
i
Aristotel
diskutovali su o “optimumu”
stanovništva s obzirom na grčke državice-gradove, i to u vezi sa idealnim uslovima
čovekovog razvoja. Oni su problem stanovništva manje razmatrali sa ekonomskog, već više
sa gledišta odbrane, sigurnosti i vladanja. Platon, u svojoj knjizi
Zakoni,
govori o idealnom
broju stanovnika za državicu-grad: 5 040 stanovnika-državljana (tj. ukupno oko 60 000
stanovnika, zajedno sa robovima). Ako je stanovnika više, Platon predlaže mere za kontrolu
rađanja. Obrnuto, ako dođe do opadanja stanovništva, Platon predlaže mere za ranije
sklapanje brakova, viši natalitet, ili imigracije sa drugih područja. Aristotel se sa
problematikom stanovništva bavi u svojoj knjizi
Politika.
On je manje eksplicitan u pogledu
optimuma, ali smatra da država mora biti - u pogledu prostranstva i broja stanovnika - takva
da svome stanovništvu obezbedi slobodan i dostojan život. Prekobrojno stanovništvo doneće
bedu i socijalne probleme.Kada Aristotel govori o mogućnostima sprečavanja prekobrojnog
stanovništva, on pominje primenu abortusa i ostavljanje dece.
Rimljani
su govorili o stanovništvu sa perspektive velike imperije.
Cicero
je bio za
monogamiju, a odbacivao je Platonovu ideju o zajedničkom životau žena i dece. Rimljani su
bili protiv celibata, a brak je, po njima, osnovan za prokreaciju. Naročito u Avgustovim
zakonima (npr. lex Pappia Poppea) stvarane su privilegije za lica u braku i sa decom (npr. u
pogledu nasleđivanja), a predviđena je bila diskriminacija za neženje, za lica bez dece itd. To
je već bilo vreme opadanja nataliteta u Rimskoj Imperiji, a naročito u Rimu i u Italiji.
Hebrejske svete knjige
su na prvo mesto stavljale značaj prokreacije, npr. u Svetom
pismu starog zaveta, u Genezi (Knjizi postanja) kaže se: “Množite se...”, a neplodnost je
smatrana kao velika nesreća.
Rani srednjevekovni hrišćanski pisci
su pitanja stanovništva više posmatrali sa etičkog
stanovišta. Ipak, doktrina je bila populacionistička, mada manje nego kod hebrejskih pisaca. S
jedne strane, ovi pisci su osuđivali poligamiju, razvod, abortus, čedomorstvo i ostavljanje
deteta, a s druge, oni su glorifikovali devičanstvo i polno uzdržavanje. Bili su i protiv drugog
braka. Tako na primer, u prilog celibata govori apostol Pavle. Preovlađujuća tendencija je
bila, naročito u prvo vreme, u prilog porasta stanovništva. Usled gladi i epidemija smrtnost je
bila visoka, pa je to iziskivalo i visok natalitet stanovništva.
Mišljenja islamskih autora
o stanovništvu ne razlikuju se mnogo od hrišćanskih i
hebrejskih, jer su u pitanju populacionistički pogledi. Izdvaja se učenje Ibn Kalduna, arapskog
autora iz XIV veka, koga je Evropa upoznala mnogo kasnije. Njegova mišljenja su značajna
sa dva aspekta. Na prvom mestu, on je smatrao da gusto naseljeno stanovništvo dovodi do
višeg standarda života; ono dozvoljava veću podelu rada, efektniju upotrebu prirodnih izvora,
kao i vojnu i političku sigurnost. Drugo, po ovom autoru, ciklične varijacije dešavaju se kod
stanovništva kao i kod privrede. Naime, povoljne ekonomske prilike stimulišu natalitet, zatim
utiču na opadanje mortaliteta. Nakon toga dolazi do većeg luksuza, do većih taksa i poreza i
do drugih promena koje utiču na pojavu ekonomske depresije i depopulacije.
Merkantilisti i fiziokrati o stanovništvu
Merkantilistička doktrina bila je okrenuta ka ekonomskoj politici i ona nije razvila
populacionu teoriju u pravom smislu reči, ali su pogledi na stanovništvo zauzimali značajno
