POJAM DEMOKRATIJE
U datom seminarskom bavimo se istorijom demokratije, pojmom i vrstama
demokratije
. Ona
se u toku istorije razvijala i danas ima više oblika. Zbog toga definisati "demokratiju" je vrlo
težak zadatak. Problemi shvatanja demokratije leže i u različitim nivoima na koji pojedinci
shvataju i doživljavaju svoja prava. Vinston Čerčil (
Winston Churchill
), bivši britanski
premijer govori da: "
Demokratija je najlošija državna forma, ako izuzmemo sve ostale.
" , on
je time hteo da kaže da nigde ne postoji perfektna demokratija, ali uprkos svim sadašnjim
kritikama demokratija je najuspešniji postupak mirnog rešavanja konflikata.
ISTORIJA DEMOKRATIJE
ANTIČKA DEMOKRATIJA
Demokratija je nastala od grčkih reči
demos
– narod i
kratein
– vladati, vladavina naroda je
bilo njeno bukvalno značenje. Kao pojam nastala je u Atini, ali je bila daleko od bukvalnog
značenja same reči. Ona je bila privilegija samo slobodnih građana ali cak i među tim
građanima nisu svi imali pravo učešća u javnom životu, dele se na „
polites
“ koji su imali to
pravo i na „
idiotes
“ građane koji nisu imali to pravo. Do rađanja demokratije u Atini doveli su
sukobi aristokratije i naroda koji su se borili za politička prava.
Platon je zamerio da demokratija počiva na jednakosti, odnosno da ona izjednačava sve
(očeve i sinove, starce i mladiće, doseljenike i starosedeoce), a po njegovim mišljenju, to je
nepravedno. Platon još zaključuje da je demokratija „najslabiji“ oblik vladavine, s obzirom da
je sama vlast oslabljena tako što se raspoređuje među onima koji vladaju ali Aristotel ističe da
je ona najpodnošljivija od ostalih oblika vladavine. Aristotel hoće da kaže da, odsustvo
zakona, ili njegovo nepoštovanje, manje su štetni u demokratiji, nego u drugim oblicima
vladavine, imajući u vidu da tiranija pojedinca, ili nekolicine, pretvara građane u robove
njihovih samovoljnih odluka.
Prvi korak ka uspostavljanju demokratije bile su Solonove reforme. Solon je građane Atine
podelio prema godišnjim prihodima na četiri razreda, svaki od tih razreda imao je određena
prava u političkom životu. Građani preva tri razreda zasedala su u Veću četiri stotine, a
pripadnici četvrtog razred su mogao samo da zasedaju i glasaju u narodnoj skupštini. Pored
toga u vođenju državnih poslova mogli su da učestvuju i imućniji ljudi koji nisu bili
plemenitog porekla. Druga Solonova mera bila je ukidanje i zabrana dužničkog ropstva.
Sledeće reforme uvodi Efijalt i označava početak perioda radikalne demokratije, po čemu je
Atina postala čuvena. Ubrzo posle toga je ubijen od strane oligarhijske grupe i vođstvo
demokratskog pokreta preuzima Periklo.
Perikle dovršava reforme koje je uvodio Efijalt i uvodi novu praksu, tj da se ljudi za sve
dužnosti biraju kockom i da se obavljanje svih službenih dužnosti plaća. Posle Periklove i
dolaskom Epigona, čiji su interesi bili samo njihova sopstvena vlast, gubi se i poverenje u
demokratsko donošenje zakona, a time se gasi i demokratija.
MODERNA DEMOKRATIJA
Moderna demokratija izrasla je najpre iz kalvinističkih ubeđenja 17. veka, posebno u
Škotskoj, Engleskoj i Holandiji, gdje se opština pojavila kao nosilac religioznog i političkog
života, po učenju prosvetiteljstva, posebno po njegovom posmatranju slobode i jednakosti
svih, te po normativnom značenju razumnog razmišljanja pojedinca o državi i društvu. Kao
osnova pojavila su se učenja J. J. Rousseau-a o suverenitetu naroda kao o nedeljivom i
neotuđivom pravu naroda. Prva moderna demokratična-demokratska država bile su Sjedinjene
Američke Države (SAD).
U Evropi je po prvi put u Francuskoj revoluciji osnovana država na demokratskim principima.
Uostalom, demokratska forma države čak je i na Zapadu veoma različita od države do države:
najpre postoji podela na plebiscitarnu i reprezentativnu demokratiju.
Karakteristika plebiscitarne demokratije je mogućnost neposrednog izjašnjavanja naroda o
nekom pitanju putem glasanja, bilo da se radi o izboru najvišeg državnog organa ili o
mogućnosti da se najpre zahtevom za izjašnjavanje naroda o nekom pitanju, a potom i
glasanjem ili direktnom odredbom državnog organa o izjašnjavanju naroda, narod učini
zakonodavnom vlašću. Ipak, i pri ovoj konstrukciji, normalna zakonodavna vlast ostaje u
nadležnosti parlamenta. Dakle, kod plebiscitarnih odluka radi se uvek o retkim izuzecima.
Ovakvi izuzeci su jako česti u Švajcarskoj.
U reprezentativnim demokratijama svako izjašnjavanje naroda putem glasanja o nekoj odluci
je isključeno.
U modernoj demokratiji postoje dve pretpostavke demokratije a to je „vladavina ljudi “ i
jednakost svih građana.
Pretpostavka „vladavine naroda“ - polazi od shvatanja da je narod koji vlada samim sobom
slobodan za razliku od vladavine nekoliko moćnika nad podređenima. Abraham Lincoln
(1809. do 1865., 16. predsednik SAD-a 1861. do 1865.) izrazio je ovaj princip u svojoj
Gettysburg-Address od 19. novembra 1863. rečima: "Government of the people, by the
people, for the people...". Svoju legitimaciju demokratija nalazi u pretpostavci suvereniteta
naroda. Pojam suverenitet kao izvor svih prava uveden je u 16. veku od francuskog državnog
teoretičara Jean Bodin-a (1530. do 1596.). U vreme apsolutnih monarhija vladar koji je svoj
legitimitet dobijao od "milosti Božije" bio je suveren, a u demokratiji je narod taj u čije se ime
vlada i narod je taj koji na vladara prenosi ovlasti. U demokratiji vladaju zakoni, ne ljudi nad
ljudima. Zakoni se moraju donositi shodno uređenju i moraju se objavljivati da bi se građani
upoznali sa njima i mogli ih poštovati. Ne smeju postojati tajni zakoni. Pojam pravne države
je u bliskoj vezi sa pojmom demokratije.
Pretpostavka „jednakost svih građana“ - Mnogo je rasprava o tome šta se treba razumeti pod
pojmom jednakost i dokle jednakost može da ide, a da ne ugrozi slobodu. Ono oko čega nema
rasprave je jednakost građana pred zakonom. Ne smeju postojati posebna prava ili posebni
sudovi koji su nadležni samo za pojedine klase ili grupe. Pravna država mora obezbediti
jednake šanse za sve, jer slobodi preti opasnost ako su socijalni i ekonomski uslovi suviše
nejednaki. Kritičari ovde uvode novu tezu, da je pokušaj uspostavljanja široke ili potpune
jednakosti neprirodan, jer ne uzima u obzir prirodnu raznolikost ljudi, te da se potpuna
jednakost može uspostaviti samo nedemokratskim sredstvima. U demokratiji vlast se
poverava opštim, jednakim, slobodnim tajnim i direktnim izborima i to samo na ograničeno
vreme. Izbor odgovara demokratskim principima samo onda ako taj izbor predstavlja izbor
između alternativa. Čista potvrda ili odlučivanje o jednom jedinom predlogu sa Da ili Ne ne
bi bio pravi izbor jer ne bi postojala mogućnost izbora između različitih predloga. Sloboda
mišljenja, različitost mišljenja, sloboda informisanja, zaštita manjina i slobodna opozicija su
pretpostavke demokratskih izbora. iz svega ovoga proizilazi da demokratija stoji između
anarhije i diktatorske vladavine. Ona nudi onoliko sloboda koliko ih je moguće ponuditi i
onoliko reda koliko je neophodno. Ona živi od shvatanja njenih građana da su obavezujuća
pravila neophodna. Ovo ubeđenje građana koje se vekovima razvijalo u tradicionalno
demokratskim državama kao što su SAD ili Engleska, ili koje je, kao u Nemačkoj proizašlo iz
