1
1.0 Uvod
Riječ depozit potiče od latinske riječi „depozitum“ što znači, „nesto što je dato na čuvanje“.
Prema zakonu o osiguranju depozita, depozit predstavlja domaću valutu i devizno novčano
potraživanje prema banci koje proizilazi iz novčanog depozita, uglavnom na štednju, bankarskog
tekućeg računa ili drugog novčanog računa i na osnovu kog nastaje zakonska ili ugovorna
obaveza banke na povraćaj sredstava. Lice koje ulaže novčana sredstva naziva se deponent, a
organizacija kod koje se sredstva ulazu depozitar. Ugovorom o osnovi, tj. deponovanju se
regulišu odnosi između deponenta i depozitara. Prema vrsti depoziti mogu da budu: domaće
valute i devizni, po viđenju i oročeni, namjenski i nenamjenski, dati i uzeti, sutski, garantni i
drugi, kamatni i beskamatni. Zatim prema ročnosti depoziti mogu da budu kratkoročni: depozitni
novac, depoziti po viđenju u devizama, ostali depoziti po viđenju, ograničeni depoziti, oročeni
depoziti do jedne godine i preko jedne godine i dugoročni (potiču iz amortizacionih fondova,
dugoročnih rezervi i dijela dobiti privrednog sektora, i čine ih sredstva koja finansijski suficitni
transaktori povjeravaju poslovnoj banci na rok duži od godinu dana): dugoročne depozite u
konvertibilnim markama i devizama, depozite za stambeno- komunalnu izgradnju.
2
2.0 Komercijalne (depozitne, kreditne) banke
Kao što i sami možemo zaključiti iz naziva, osnovna karakteristika poslovnih banaka je da
one pribavljaju sredstva iz depozita i usmeravaju ih za određene komercijalne aranžmane
(kredite) privrednih subjekata tj. državnih organa, institucija, kao i od stanovništva. Davanje
kredita spada u aktivne poslove banke.
Pored aktivnih, imamo i pasivne poslove kao što su:
- devizni, devizno-valutni i mjenjački poslovi;
- izdavanje hartija od vrijednosti i novčanih kartica (emisioni posao);
- čuvanje sredstava i hartija od vrijednosti;
- kupovanje i prodaja hartija od vrijednosti;
- izdavanje garancija i drugih oblika jamstva (garancijski posao):
- poslovi platnog prometa (u skladu sa zakonom).
Komercijalne banke spadaju u najrasprostranjeniji oblik bankarskog organizovanja, obično su
razgranate i imaju dosta filijala. Skoro da nema države gde depozitne banke ne predstavljaju
osnovne finansijske posrednike. Vodeći računa o svojoj likvidnosti i sigurnosti plasmana,
depozitne banke odobravaju kredite u cilju zadovoljenja potreba klijenata za novčanim
sredstvima. Brojnost klijenata, uticala je da depozitne banke razviju široku filijalsku mrežu širom
određene regije, odnosno države. Depozitne banke su nosioci likvidnosti koja se prenosi na druge
tržišne subjekte. Savremene tendencije u bankarstvu učinile su depozitne banke profitabilnim.
U praksi depozitnih banaka najviše su prisutni NOW I SVIP aranžmani.
1
NOW aranžmani
obezbeđuju tekuća plaćanja, likvidnost i nose određenu kamatu. Kod
2
SVIP računa prisutan je
aranžman između transaktora i banke u cilju održavanja likvidnosti u granicama ugovorene
margine. Obično banke u uslovima visoke likvidnosti automatizmom transformišu višak
novčanih sredstava u kamatonosne hartije od vrijednosti. Kamatni prinosi se dnevno
obračunavaju i prenose ulagačima novčanih sredstava. Karakteristika depozitnih banaka jeste da
u poslednje vrijeme sve više učestvuju u investicionim aktivnostima kupujući i prodajući HOV na
tržištu novca i na tržištu kapitala
_______________________________________________________________________
1
Now aranžmani- novi oblik depozitnih računa,predstavlja kombinaciju štednog i tekućeg računa.
2
Svip aranžmani- aranžmani izmedju transaktora i banke, po kojima transaktor prethodno odredjuje maksimalni i
minimalni limit za svoj čekovni račun.
4
2.1 Ostvarenje dobiti – profita banke – bankovna dobit
Ostvarenje profita je osnov radi čega banka kao finansijska institucija može da postoji i sebi
obezbjedi likvidnost i solventnost. Bankarska dobit se ostvaruje kroz 2 osnovne funkcije banke:
1) izvore, za obezbedivanje sredstava
2) plasiranje sredstava u vidu kredita i realizacijom drugih bankarskih usluga.
Bankovna dobit je određena razlikom izmedu priliva sredstava i odliva sredstava koja bi morala
biti pozitivna. U slučaju da razlika nije pozitivna,banka je prinuđena da koristi određene rezerve,
koje su propisane od strane Narodne banke, sa kojima raspolaže kod Narodne Banke. Dakle,
bankovna dobit je pozitivna razlika između aktivne i pasivne kamate. Aktivna kamata
obezbjeđuje određeni priliv sredstava banci, a pasivna kamata se realizuje kroz odliv sredstava iz
banke.
Slik
a 1. Dobit banki FBiH u 2015. godini
Izvor: Agencija za bankarstvo Federacije BiH
5
2.2. Depozitni potencijal banaka
Sve komercijalne banke prikupljaju sredstva i formiraju svoj finansijski potencijal upravo putem
depozita stanovništva i privrede. Zbog toga je i njihov osnovni cilj da obezbjede trajan porast
svojih depozitnih potencijala. Depozitni potencijal predstavlja finansijsku moć banke i najvažniji
je izvor sredstava banke, a formira se na osnovu sredstava koja postoje kod deponenata banke.
Deponenti banke su oni klijenti (fizička i pravna lica) koji su uključili svoj žiro račun preko
poslovne banke. Za banku je veoma važno da je depozitni potencijal što veći, jer se time
obezbjeđuje veća likvidnost i solventnost na duži rok. Svoje maksimalne napore banka treba da
usmjeri na to da je prvenstveno kvalitetna, finansijski moćna i likvidna. Interes banke je da
dovede što veće i jače depozitare kao što su: energetika, infrastruktura, PTT.
Banka je u obavezi da svojim deponentima, kako na depozite po viđenju, tako i na oročene
depozite, plaća određenu kamatu i to je tzv. pasivna kamata. Depozitni potencijal se uvećava i
naplatom naknade, provizije za izvršene usluge.
Izvori sredstava čine moć i veličinu banke i pošto tim faktorom banka obezbjeđuje neophodni
depozitni potencijal, to je osnovni cilj obezbjeđenja potrebnih izvora sredstava, upravo jačanje
depozitnog potencijala. Izvori sredstava bankarskog poslovanja nalaze se u pasivi bilansa banke i
osnovni cilj je da se pasiva, odnosno izvori sredstava, stalno povećavaju.
Izvore sredstava čine:
1) osnivački kapital,
2) akcionarski kapital,
3) depozitni potencijal,
4) krediti uzeti od Centralne banke,
5) krediti uzeti od drugih poslovnih banaka,
6) zaduženja kod nekih većih organizacija,
7) obavezne rezerve poslovne banke,
8) naknade i provizije koje banka naplaćuje za izvršene usluge.
7
Depoziti po viđenju pravnih lica podrazumjevaju uključivanje žiro računa pravnih lica kod
poslovne banke. Banka treba da maksimalne napore uloži i usmjeri na to, da prvenstveno
kvalitetna pravna lica dovede kao svoje depozitare, jer je interes banke da su oni jaki na nivou
društvene zajednice i da su to klijenti sa većim iznosom sredstava na svom žiro racunu, i da duže
zadržavaju sredstva na svom žiro računu. Deponent je klijent koji je uključio svoj žiro račun kod
poslovne banke, a komitent je onaj klijent koji je uključio svoj žiro račun kod poslovne banke, a
pored toga koristi i kredit kod poslovne banke.
Oročeni depoziti imaju precizno određeni rok dospijeća i više kamatne stope, što predstavlja
stimulativni faktor za štednju. Oni predstavljaju veoma važnu kategoriju u kreiranju depozitnog
potencijala banke. U strukturi oročenih depozita postoje mali i veliki oročeni depoziti. Male
uglavnom polaže stanovništvo, dok velike drže druge banke, kompanije i oni imaju oblik
depozitnih certifikata.
Depoziti stanovništva čine sredstva stanovništva po tekućim računima,konvertibilna marka i
devizna štednja i oročena domaća valuta i devizna štednja. Svaka banka je u obavezi da na
oročene depozite plaća određenu kamatu (pasivnu).
Transakcioni depoziti – kod komercijalnih banaka se nalaze transakcioni računi preduzeća i
građana. Na tim računima se nalazi transakcioni novac, odnosno transakcioni depoziti za
bezgotovinsko placanje. Oni ne nose nikakvu kamatu, jer su najlikvidnija finansijska aktiva.
2.2.2 Transakcioni depoziti
Transakcioni depoziti su
likvidna sredstva koja su potrebna privrednim subjektima, kao i
bankama, za obavljanje tekućih poslova. Sredstva kojima se mogu plaćati obveze. Novac i
vrijednosni papiri unovčivi su odmah. S obzirom na to što se nenovčani oblici sredstava
transformiraju u novčani (likvidni) oblik, sva se sredstva grupiraju u skupine prema razdoblju
koje je potrebno za tu transformaciju.
Tako se razlikuju sredstva:
I.
stepena likvidnosti (gotovina, potraživanja po žiro-računu, druga slična potraživanja
od banke i vrijednosni papiri odmah unovčivi);
II.
stepena likvidnosti (potraživanja od kupaca, mjenice i drugi vrijednosni papiri koji se
mogu unovčiti u roku od 30 dana) i
III.
stepena likvidnosti (ostala obrtna sredstva, uglavnom materijalni oblici
).
