UVOD
Devizni sistem ekonomskih odnosa sa inostranstvom, kao važan dio privrednog
sistema, treba da obezbjedi uslove za racionalno uključivanje nacionalne privrede u
međunarodnu podjelu rada. To prije svega, znači da instrumenti sistema treba da
omoguće objektivnu ocjenu rentabilnosti angažovanja proizvodnih faktora u pojedinim
vrstama privrednih aktivnosti i na toj osnovi indetifikaciju sektora u kojima nacionalna
privreda najbolje koristi raspoložive resurse.
Osnovu sistema ekonomskih odnosa sa inostranstvom čine dva međusobno
zavisna i čvrsto povezana dijela: spoljnotrgovinski sistem u užem smislu i devizni sistem.
Devizni sistem čini skup načela i na njima zasnovanih zakonskih propisa, mjera i
instrumenata kojima se reguliše način poslovanja devizama: devizni kurs, mogućnosti i
uslovi sticanja, držanja i korištenja deviza, načini njihove međusobne zamjene i zamjene
za domaći novac i sl.
Adekvatan devizni sistem predstavlja neophodan, ali ne i dovoljan uslov za
uspješan razvoj nacionalne privrede i njeno uklapanje u međunarodnu podjelu rada. Ni
najbolje postvaljeni sistemi neće dati rezultate ukoliko se javljaju slabosti i poremećaji u
domaćim privrednim aktivnostima.
1
Seminarski rad
1. POJAM DEVIZNOG KURSA
Cijena po kojoj se jedna nacionalna valuta razmjenjuje za drugu valutu naziva se
deviznim kursom. Od deviznog kursa treba razlikovati devizni paritet, koji predstavlja
utvrđenu vrijednost nacionalnog novca izraženu u nekom šire prihvaćenom
denominatoru: zlato, specijalnim pravima vučenja, nekoj važnijoj valuti itd. U normalnim
prilikam devizni kurs se kreće oko deviznog pariteta.
Devizni kurs uspostavlja vezu između nivoa cijena u zemlji i inostranstvu.
Pomoću njega se inostrane cijene preračunavaju u nacionalnu valutu i domaće cijene
iskazuju u devizama. Time se omogućuje poređenje cijena i indetifikacija proizvoda čija
je cijena u zemlji niža pa se mogu izvoziti, odnosno proizvoda koji su u inostranstvu
jeftiniji pa ih treba uvoziti. Na duži rok razlike u cijenama dovode do usmjeravanja
faktora proizvodnje u one sektore u kojima je nacionalna privreda efikasnija, a drugi
sektori se prepuštaju drugim inostranim proizvođačima. Tako dolazi do međunarodne
podjele rada.
U vrijeme čistog zlatnog standarda, kada je u prometu bio zlatan novac, odnosno
novčanice sa pokrićem u zlatu, devizni kurs je bio određen tzv. Kovničkom stopom, koja
je pokazivala koliko se zlata nalazi u jedinici nacionalnog novca. Jednostavnim
poređenjem sadržaja zlata u jednoj i drugoj valuti dobijao se devizni kurs tih valuta.
Devizni kurs se samo mogao kretati u uskim okvirima – u granicama donje i gornje
zlatne tačke. Ako bi kurs neke valute porastao iznad gornje zlatne tačke, rentabilnije je
bilo da se plaćanja inostranstvu izvrše izvozom zlata nego da se po tome kursu pribavlja
strana valuta.
2
Seminarski rad
Iz razloga što se prema ovoj teoriji kurs mjenja sa relativnim promjenama cijena, ova
teorija o formiranju deviznog kursa naziva se i teorija inflacije. Ona je ekonomski i
najracionalnija teorija formiranja deviznih kurseva. Međutim postoje i brojni razlozi zbog
kojih ovaj kriterijum ne igra onako važnu ulogu u definisanju deviznih kurseva kao što su
izražene razlike u odnosima cijena pojedinih proizvoda i usluga od jedne do druge
zemlje, različitost načina finansiranja pojedinih aktivnosti, različitost između naturalnog i
robnonovčanog sektora itd.
2.2 Platnobilansna teorija
Prema platno bilansnoj teoriji, devizni kurs se formira pod uticajem ponude i
tražnje, kao i svaka druga cijena. Ponuda i tražnja deviza manifestuje se u platnom
bilansu u vidu priliva i odliva deviza. U slučaju deficita platnog bilansa dolazi do
nesklada između ponude i tražnje deviza, tražnja je veća od ponude pa će doći i do rasta
deviznog kursa. Rast deviznog kursa vodiće smanjenju tražnje deviza i povećanju
ponude, što će dovesti do otklanjanja deficita i uravnoteženja platnog bilansa zemlje. Sa
današnje tačke gledišta, platno-bilansna teorija je neprihvatljiva jer zanemaruje
međuzavisnost niza drugih faktora, jer deficit i suficit platnog bilansa djeluju napromjene
deviznog kursa, ali samo kao jedan od niza faktora. Ipak, najveća slabost platno-bilansne
teorije se sastoji u tome što se vrši pretjerano pojednostavljivanje efekata deficita,
odnosno suficita platnog bilansa, na odnos cijena u zemlji i inostranstvu. Dakle, ako
stanje platnog bilansa prihvatimo kao jedan od mogućih faktora koji, zajedno sa ostalim
faktorima, utiče na devizni kurs, mora se ipak istaći da vrijednost novca, kao i cijene u
savremenoj ekonomiji zavise posredno ili neposredno od privredne strukture zemlje,
njene ekonomske snage i stabilnosti cjelokupne privrede, produktivnosti rada i slično.
4
Seminarski rad
2.3 Teorija o paritetu kamatnih stopa
U otvorenoj ekonomiji dolazi do preplitanja tokova robe i tokova kapitala na
formiranje deviznog kursa Teorija o paritetu kupovnih snaga je fundamentalna osnova za
formiranje deviznog kursa kao relativne cijene domaće i strane robe. Teorija o paritetu
kamatnih stopa je osnova za formiranje deviznog kursa kao relativne cijene domaćih i
stranih finansijskih aktiva.Institucionalna pretpostavka za analizu pariteta kamatnih stopa
u sklopu formiranja tržišnog deviznog kursa jeste postojanje dovoljne količine
međunarodnih tokova kapitala kao i visokog stepena supstitucije domaćih i stranih
finansijskih aktiva na bazi tržišnih stimulansa.
Teorija kamatnih pariteta ukazuje na analitičke mehanizme formiranja ravnoteže
između deviznih kurseva i kamatnih stopa u raznim zemljama(valutama). Ukoliko je
stopa prinosa (kamatna stopa) viša ujednoj zemlji (valuti) nego u drugoj, normalno
dolazi do transfera finansijskih resursa iz zemlje sa nižom stopom u zemlju sa višom
stopom prinosa na finansijske active. Mehanizam održavanja ravnoteže izmenu kamatne
stope i deviznog kursa može se alternativno formulisati tako da domaća kamatna stopa
treba da bude izjednačena sa stranom kamatnom stopom plus/minus očekivana
depresijacija/apresijacija domaće valute(Jovanović, Gavrilović, Predrag (2004):
Međunarodno poslovno finansiranje, Beograd)
MONETARISTIČKA TEORIJA - Ova teorija je nastala u 19. veku u doba
klasičnog ekonomskog učenja. Kasnije u 20. veku je potpuno razvijena u formi
monetarističkog koncepta.
5
