DIPLOMATSKO I KONZULARNO PRAVO

1. Funkcije diplomatske misije

naročito se sastoje u:
a) predstavljanju države imenovanja kod države prijema (Ovo je jedna od najstarijih
diplomatskih funkcija. Predstavljanje podrazumeva i zaključenje ugovora, razna saopštenja,
prosteste, izvinjenja, učešće na međunarodnim konferencijama itd. Predstavlja se država, a ne
vlada ili šef države. Funkcija predstavljanja je poverena diplomatskoj misiji kao celini, a ne
samo njenom šefu.);
b) zaštiti u državi prijema interesa države imenovanja i njenih državljana, u granicama koje
dozvoljava međunarodno pravo (Diplomatski predstavnici mogu da ulažu prigovore, odnosno
da vrše tzv. diplomatsku intervenciju. Diplomatski koraci mogu biti različiti: vrste demarša,
usmeni ili pismeni u raznim oblicima. Izraz

državljanin

odnosi se i na pravna lica.);

c) pregovaranju sa vladom države prijema o različitim pitanjima iz oblasti bilateralnih odnosa
dveju država (Diplomatski predstavnici mogu da vrše autentifikaciju teksta ugovora, ali ne i
potpisivanje bez punomoćja. Ipak, za dela koja vrše u krugu svojih redovnih diplomatskih
funkcija nije potrebno punomoćje. U pregovorima se sve više angažuju stručnjaci za pojedine
oblasti.);
d) obaveštavanju, svim dozvoljenim sredstvima, o uslovima i razvoju događaja u državi kod
prijema   i   podnošenju   izveštaja   o   tome   državi   imenovanja  (To   znači   da   diplomatski
predstavnici,   pored   praćenja   sredstava   informisanja,   i   neposredno   posmatraju   zbivanja   u
državi prijema, traže potrebna obaveštenja, vrše analizu tih događaja, i dostavljaju ih svojoj
vladi preko ministarstva inostranih poslova. Privatni kontakt sa pojedincima – državljanima
države prijema nije zabranjen, ali se mora kretati u granicama zakona države prijema. Šta su
dozvoljena   sredstva   obaveštavanja?   Propisi   države   prijema   određuju   šta   je   špijunaža,
korupcija i slično. Bez obzira na ovu zabranu, skoro sve diplomatske misije organizovane su
tako da se mogu baviti i samostalnim prikupljanjem podataka, koje često prelazi granice
dozvoljenog. Polazni osnov za obim obaveštavanja proteže se na sve vidove života koji bi
mogli   biti   od   interesa   za   državu   koja   akredituje.   Proces   obaveštavanja   je   dvosmeran:
prevashodno se vrši obaveštavanje vlade države imenovanja o razvoju događaja u državi
prijema, ali i obaveštavanje vlasti i javnosti države prijema o činjenicama i razvoju države
imenovanja.);
e)  unapređivanju prijateljskih odnosa i razvijanju privrednih, kulturnih i naučnih i drugih
odnosa između dve države  (Ovo je jedna od najvažnijih funkcija diplomatske misije kojom
se ostvaruju i principi Povelje UN.).
Država prijema je dužna da omogući i obezbedi diplomatskoj misiji države imenovanja da
svoje funkcije vrši na celokupnoj svojoj teritoriji, a diplomatska misija to vršenje ne može da
čini mešanjem u unutrašnje poslove države prijema.

2. Diplomatski azil

Diplomatski azil je prihvaćen i priznat samo u Latinskoj Americi. Svaka primena van ovog
kontinenta je rizična i nema nikakvih garantija da može da bude uspešna. (Za vreme ustanka
protiv vlasti u Mađarskoj 1956, jugoslovenska ambasada u Budimpešti dala je utočište
bivšem mađarskom premijeru Imreu Nađu; jugoslovenska strana je potom bila primorana da
ga preda mađarskim vlastima uz uslov da mu se ništa neće desiti; međutim, ovaj uslov je
grubo prekršen i Nađ je streljan.) To je u stvari davanje privremenog utočišta licima koja se
momentalno nalaze u nevolji, odnosno opasnosti po život, sa potpuno neizvesnim ishodom,
koji isključivo zavisi od realnih odnosa između države čija misija pruža utočište i države na
čijoj se teritoriji to dešava.

Dakle, u Latinskoj Americi važi Konvencija o diplomatskom azilu, usvojena 1954. godine.
Azil se može dati ne samo u prostorijama diplom. misije i rezidenciji njenog šefa, već i u
dodatnim prostorijama koje je diplom. misija predvidela za takve svrhe u slučaju masovnog
traženja azila. Konvencija propisuje dužnost države koja je odobrila azil da obavesti
ministarstvo inostranih poslova države čije državljanstvo odnosno lice ima o imenima lica
kojima je dat azil. Vlada teritorijalne države ima pravo da zahteva da lice koje je dobilo azil
napusti njenu teritoriju. Takva lica ne mogu se smeštati u blizini granice države koju su
napustili, kako bi se sprečile eventualne subverzivne aktivnosti protiv te države, niti im je
dozvoljeno da čine dela protivna javnom redu i miru.

3. Diplomatske privilegije i imuniteti

Ova dva pojma se uzajamno prepliću i teško ih je u potpunosti razdvojiti. Pod

imunitetima

u prvom redu podrazumeva oslobođenje, odnosno izuzeće u međunarodnom pravu u
konkretnom slučaju od jurisdikcije organa teritorijalne države, države prijema. Pod

povlasticama

, odnosno

privilegijama

, smatraju se razne pogodnosti koje se daju

diplomatskim misijama i njihovom osoblju u državi prijema. U širem smislu, i imuniteti su
jedna vrsta povlastica.
U doktrini se ističe da imuniteti imaju osnov u međunarodnom pravu i oni pogađaju i dotiču
suverenost države prijema. Privilegije, pak, zavise znatnim delom od unutrašnjeg prava
države prijema.
U celini, imuniteti se daju po međunarodnom pravu, što je slučaj i sa najvećim brojem
privilegija. Ostale privilegije su više izraz kurtoazije, nisu obavezne, te zavise od unutrašnjeg
zakonodavstva države prijema. U doktrini se odomaćio izraz privilegije i imuniteti, pod kojim
se podrazumeva ceo sistem mera kojim se obezbeđuje zaštićen položaj organa diplomatskog
opštenja i diplomatske misije kao celine.

4. Diplomatska valiza

Diplomatska valiza je tašna, jedan ili više paketa ili slično, sa spoljnom oznakom da je u
pitanju   diplomatska   valiza   (voštani   pečat   ministarstva   inostranioh   poslova   države
imenovanja). Diplomatska valiza ne sme biti otvarana ni zadržana, pod uslovom da paketi
diplomatske valize nose vidne oznake svoje prirode i da sadrže samo diplomatske dokumente
ili predmete za službenu upotrebu. Ova odredba dovela je do prakse pojedinih država da kao
diplomatsku   valizu   šalju   čitave   kontejnere.   Naime,   Bečka   konvencija   nije   jasno   odredila
obim i karakter diplomatske valize, tako da se ona u savremenim uslovima meri tonama.
Beogradske   granične   i   carinske   vlasti   nekoliko   puta   imale   su   problema   sa   američkim
“diplomatskim valizama” od nekoliko tona. Veliko je pitanje kako sprečiti razne zloupotrebe
valize za prenošenje oružja, narkotika, i čak ljudi. Neke države su uvele pregled diplomatske
pošte rendgenskim zracima, što je izazvalo masu protesta pojedinih država (ni Amerikancima
se to ne sviđa kada treba da se pregleda njihova pošta). Oko ovoga i dalje postoje velike
rasprave.
Diplomatskom valizom se šalju najpoverljiviji dokumenti, radi obezbeđenja njihove tajnosti.
Valizu prati poseban službenik – diplomatski kurir. Pošiljke, pisma i diplomatska valiza ne
smeju sadržavati ništa osim službene pošte i predmeta za službenu upotrebu. Kurir mora da
bude   snabdeven   službenim   dokumentom   (tzv.   kurirskim   pismom),   kojim   se   potvrđuje
njegovo svojstvo i označava broj paketa.  Diplomatski kurir uživa zaštitu samo dok prati
diplomatsku valizu i dok je ne preda.

5. Privilegije i imuniteti članova diplomatske misije i ostalog osoblja diplomatske misije

Obim i vrsta privilegija i imuniteti koje uživa osoblje diplomatske misije zavise od funkcija
koje svaka grupa članova dipl. misije obavlja.

6. Trajanje imuniteta

Značajno je pitanje dokle traje imunitet diplomate. Bečka konvencija o diplomatskim
odnosima određuje da imuniteti i privilegije lica koje ima pravo na njih prestaju kada napusti
državu prijema ili po isteku razumnog roka. Međutim, u pogledu akata izvršenih u vršenju
dužnosti, imunitet se nastavlja. U diplomatskom pravu smatra se da taj imunitet važi i prema
trećim državama, a ne samo prema državi prijema gde je odnosno lice imalo funkcije u
diplomatskoj misiji.
Kada se radi o pitanju da li smrću ovlašćenog lica prestaje diplomatski imunitet, teorija i
praksa daju negativan odgovor.
Kada u slučaju odricanja prestaje imunitet, nije dovoljno samo odricanje nosioca imuniteta,
već samo izričito odricanje od strane ovlašćenog predstavnika države imenovanja. Tek tada
može da prestane imunitet odnosne ličnosti. Za članove osoblja diplomatske misije obično je
to šef diplom. misije. Međutim, za šefa diplomatske misije mora se dobiti izričito odricanje
njegovog ministarstva za inostrane poslove.

7. Ad hoc diplomatija

Ad hoc

diplomatija podrazumeva specijalne i privremene misije koje danas imaju veoma

značajnu ulogu. Najstarije takve misije u bilateralnim odnosima između država su preteča
stalnih diplomatskih misija. Jedan oblik specijalnih misija jesu i oblici diplomatije na vrhu,
kako bilateralne, tako i multilateralne.
Danas države često šalju na teritoriju drugih država tzv. specijalne misije, koje imaju različite
funkcije i zadatke, ali su uvek privremenog karaktera (od nekoliko dana do nekoliko meseci).
U pitanju su delegacije koje jedna država šalje u drugu državu radi razmatranja nekog
bilateralnog ili multilateralnog pitanja, radi pregovora i zaključenja međunarodnog ugovora,
učešća na nekom međunarodnom skupu ili konferenciji, ili nekim ceremonijalnim povodom
(krunisanje monarha, inauguracija šefa države, proslava državnog praznika...).
Postojanje stalnih misija nije nikakva prepreka da jedna država posebnim povodom pošalje u
drugu državu i specijalnu misiju odnosno delegaciju. Specijalne misije se šalju i u države u
kojima nema stalne diplomatske misije, a šalju se i u države sa kojima uopšte ne postoje
diplomatski odnosi. Zbog toga, problematika specijalnih misija nije uređena Bečkom
konvencijom o diplomatskim odnosima, već posebnom Konvencijom o specijalnim misijama.

8. Prezeans šefova specijalnih misija

Konvencija o specijalnim misijama odredila je pravila prezeansa šefova specijalnih misija, jer
nije isključeno da se specijalne misije više država istovremeno nađu u državi prijema. Red
prezeansa između misija određuje se prema azbučnom redu naziva država koji je u upotrebi u
protokolu države na čijoj se teritoriji te misije sastaju. Ako se dve ili više specijalnih misija
sastaju prilikom neke ceremonije ili svečanosti, red prezeansa određuje se prema važećem
protokolu države prijema. Inače red prezeansa među članovima iste specijalne misije jeste
onaj koji je saopšten državi prijema ili trećoj državi na čijoj teritoriji se sastaju dve ili više
specijalnih misija. Najzad, praksa pojedinih država u pogledu prezeansa specijalnih misija
veoma je različita, pa često varira i u istoj državi, u zavisnosti od pojedinih prigoda i
skupova.

9. Oblici i funkcije specijalnih misija

Postoje veoma različite specijalne misije. One se mogu razlikovati po svom nivou, odnosno
po tome koje lice im rukovodi, po sadržini zadataka koje obavljaju, kao i po obliku. Što se
tiče kategorizacije po nivou, specijalne misije mogu biti svih nivoa: od nivoa šefa države,
predsednika vlade ili ministra do nivoa savetnika ministarstva. U pogledu sadržine, specijalne
misije mogu da se bave svim pitanjima koja postoje između dve države: pitanje političkih

odnosa, državnih granica, privrednih kulturnih, naučnih, sportskih i svih drugih odnosa. Po
obliku, mogu se razlikovati više vrsta misija:

1. one koje jedna država šalje u drugu državu radi rešavanja nekog pitanja iz njihovih

bilateralnih odnosa ili iz ceremonijalnih razloga;

2. one koje jedna država šalje sa istim zadatkom kod dve ili više država (cirkularna

misija);

3. zajednička misija koju dve ili više država šalju kod druge države;
4. dve ili više država mogu da šalju posebne, odvojene misije kod jedne države prijema

radi rešavanja nekog pitanja od zajedničkog interesa (simultane misije).

U   Konvenciji   o   specijalnim   misijama   nema   uobičajene   liste   funkcija.   Funkcije   i   zadaci
specijalnih   misija   se   određuju   tek   ugovorom,   odnosno   saglasnošću   države   imenovanja   i
države   prijema.   Ipak,   može   se   reći   da   su   neke   od   osnovnih   funkcija   specijalnih   misija
predstavljanje države i pregovaranje, ali sa specifičnim ciljevima.

10. Specijalne misije

Za slanje specijalne misije nije potrebno postojanje diplomatskih, pa čak ni konzularnih
odnosa između dve države. Veoma često, u situaciji nepostojanja diplomatskih odnosa,
specijalne misije rešavaju i ona pitanja koja su inače redovni poslovi stalnih diplomatskih
misija. Tako je, npr, dugo godina posle Oktobarske revolucije diplomatsko opštenje jednog
broja država sa Sovjetskim Savezom obavljano upravo preko specijalnih misija.
Specijalne misije ustanovljuju se i između država koje ne priznaju jedna drugu ili vladu jedne
od država. Ovde je važno istaći da slanje diplomatske misije ne znači i priznavanje određene
vlade!
Specijalne misije dve ili više država mogu da se sastaju na teritoriji treće države (naravno, po
dobijanju pristanka te države). Ovakvi sastanci obično se praktikuju između država koje
imaju poremećene političke odnose i za mesto pregovora traže neutralan teren. A veoma
često se ta treća država pojavljuje u ulozi posrednika ili davaoca dobrih usluga.

11. Odnos izmedju specijalne i stalne diplomatske misije

U najvećem broju slučajeva u praksi, države koje međusobno šalju i primaju specijalne misije
imaju redovne diplomatske odnose i međusobno razmenjene stalne diplomatske misije, te se
u tim situacijama postavlja pitanje odnosa između specijalnih i stalnih misija. Ali ovo pitanje
je izostalo iz teksta Konvencije.
U razmatranju ovog pitanja polazilo se od nekoliko stanovišta. Izvestan broj učesnika Bečke
konferencije   polazio   je   od   klasične   teze   o   stalnoj   diplomatskoj   misiji   kao   sveukupnom
predstavniku države koja akredituje u državi kod koje se akredituje, koja je proistekla iz
ranije   prevazidjene   fikcije   o   predstavljanju   jednog   suverena   kod   drugog   suverena.   Neki
učesnici   su   pokušavali   da   pitanje   odnosa   dveju   misija   sagledaju   kroz   teoriju   o   tzv.
jedinstvenoj suverenoj volji države koja je oličena kroz ambasadora, odnosno šefa stalne
diplomatske misije i kroz koju treba gledati i pravni položaj specijalne misije, makar nju
predvodio i lično šef države. Znatan broj učesnika je ipak isticao činjenicu da je specijalna
misija   -   misija   sa   posebnim   zadatkom   i   posebnim   ograničenim   ovlašćenjima   koja   su
očigledno izuzeta iz opštih nadležnosti i ovlašćenja stalne diplomatske misije.
Prema tome, ovlašćenja specijalne misije neposredno su joj data i u okvirima tih ovlašćenja
nadležnost stalne diplomatske misije je isključena. Iako je većina napominjala mogućnost
sukoba nadležnosti, pa i konflikt između dve misije, u Komisiji UN za međunarodno pravo
prihvaćen je jedinstven stav da je to pitanje u isključivoj nadležnosti države koja šalje misiju.

ekonomskih odnosa među državama i potrebe za otvaranjem novih konzulata. To dovodi i do
potpunijih nacionalnih propisa o organizaciji i radu konzularne službe. Prvi konzulati u Srbiji
otvoreni su početkom XIX veka. Austrija je 1836. otvorila svoj konzulat u Beogradu, 1837.
svoj konzulat otvara V. Britanija, a 1938. Rusija i Francuska. Kraljevina Srbija je početkom
XX veka pored počasnih konzula imala i konzulate sa karijernim konzulima u Budimpešti,
Solunu, Skoplju, Bitolju…

14. Odnos između diplomatske misije i konzulata

Bečke   konvencije   o   diplomatskim   i   konzularnim   odnosima   ne   bave   se   pitanjem   odnosa
ovlašćenja između diplomatske misije i konzulata države imenovanja u državi prijema, jer je
to materija uunutrašnjeg zakonodavstva države prijema.
Iako je svaki konzulat posebna ustanova i njen šef ima posebno ovlašćenje od nadležnih
organa   države   imenovanja,   kao   i   specijalno   ovlašćenje   države   prijema   (egzekvaturu),
konzulat   nije   potpuno   samostalan   u   svom   radu   u   odnosu   na   diplomatsku   misiju   države
imenovanja. Većina država potčinjavaju konzule diplomatskom predstavniku akreditovanom
u   državi   u   kojoj   deluje   njihov   konzulat.   Različite   države   imaju   i   različite   stepene
podređenosti svojih konzulata diplomatskim misijama. Neke od njih propisuju ovlašćenja
šefovima   diplomatskih   misija   da   konzulatima   te   države   u   državi   prijema   daju   obavezne
instrukcije   u   odnosu   na   sve   vrste   delatnosti,   uključujući   i   vršenje   konzularnih   funkcija.
Dakle, diplomatske i konzularne službe su jedinstvena spoljnopolitička služba države koja na
teritoriji svake države prijema mora da deluje potpuno usklađeno i jedinstveno.

15. Prekid konzularnih odnosa

Prilikom izrade prvog nacrta Bečke konvencije o konzularnim odnosima specijalni izvestilac
Komisije UN za međunarodno pravo uneo je i poseban član 19 pod nazivom

Prekid

konzularnih odnosa

. Ovaj član je sadržao tri bitne odredbe: 1) konzularni odnosi mogu biti

prekinuti zvaničnom deklaracijom vlade jedne od odnosnih država; 2) proglašenje ratnog
stanja između države imenovanja i države prijema uključuje

ipso facto

prekid konzularnih

odnosa između njih; 3) osim u pomenutim slučajevima, prekid diplomatskih odnosa ne
podrazumeva automatski prekid konzularnih odnosa.
U konačnom tekstu Bečke konvencije o konzularnim odnosima ostala je samo poslednja
odredba.

16. Otvaranje konzulata

Bečka konvencija o konzularnim odnosima predviđa da se konzulat može otvoriti na teritoriji
države prijema samo uz njenu saglasnost. Svaka država samostalno odlučuje u kojim će
mestima na svojoj teritoriji dozvoliti otvaranje stranih konzulata. Rang konzulata i
konzularno područje (odnosno teritorija države prijema na kojoj će novonastali konzulat
vršiti funkcije) takođe se određuju na osnovu odobrenja države prijema.
Konzularno područje se određuje na osnovu teritorijalne podele države prijema. Saglasnost
države prijema potrebna je i u slučajevima da generalni konzulat ili konzulat žele da otvore
vicekonzulat ili konzularnu agenciju u nekom mestu van onog u kome se generali konzulat
odnosno konzulat nalazi. Izričiti prethodni pristanak države prijema potreban je i za otvaranje
kancelarije kao dela postojećeg konzulata van mesta u kome je sedište konzulata.

17. Pravo na otvaranje konzulata i klauzula najvećeg povlašćenja

Konzulat se može otvoriti na teritoriji države prijema samo uz njen pristanak, sedište
konzulata određuje država imenovanja i podleže odobrenju države prijema. Isti uslovi važe i
za promenu sedišta konzulata.