DI P L O M S K I R A D
„Direktno, unakrsno i dodatno ispitivanje u sistemu
krivičnog procesnog prava Bosne i Hercegovine“
Mentor:
Student:
Beograd, 2015.
SADRŽAJ
UVOD
3
I DOKAZ I DOKAZIVANJE U KRIVIČNOM POSTUPKU
1.1.
Pojam dokaza
5
1.2.
Vrste dokaza
6
1.3.
Pogled na dokaze u savremenom krivičnom postupku
8
1.4.
Dokazivanje
9
1.4.1. Pojam i svrha dokazivanja
9
1.4.2. Predmet dokazivanja
10
1.4.3. Činjenice koje se u postupku ne dokazuju
12
1.5.
Teret dokazivanja
13
1.6.
Postupak dokazivanja
14
1.6.1. Nastupanje dokaza
15
1.6.2. Izvođenje dokaza
16
1.6.3. Neposredno izvođenje dokaza
18
1.7.
Ocjena dokaza
19
1.7.1. Formalna ili zakonska ocjena dokaza
19
1.7.2. Slobodna ocjena dokaza
20
II DIREKTNO, UNAKRSNO I DODATNO ISPITIVANJE
U SISTEMU KRIVIČNOG PROCESNOG PRAVA
BOSNE I HERCEGOVINE
2.1. Historijski razvoj u zemljama Common Law-a
21
2.2. Direktno, unakrsno i dodatno ispitivanje
svjedoka na raspravi u sistemu krivično procesnog prava
Bosne i Hercegovine
22
2.2.1. Direktno (glavno) ispitivanje svjedoka
22
2.2.2. Unakrsno ispitivanje svjedoka
24
2.2.3. Pretpostavke efikasnog unakrsnog ispitivanja
25
2.2.3.1. Priprema
25
2.2.3.2. Taktika unakrsnog ispitivanja
26
2.2.3.3. Tehnike unakrsnog ispitivanja
29
2.2.4. Obim i varijante unakrsnog ispitivanja svjedoka
32
2.2.5. Dodatno ispitivanje svjedoka
33
2.2.6 Dokazna aktivnost suda na raspravi
34
2.2.7. Dokazna aktivnost optuženog na raspravi
35
3.UPOREDNO-PRAVNI PRIKAZ PROCESNIH INSTITUTA
DIREKTNOG, UNAKRSNOG I DODATNOG ISPITIVANJA
3.1. Republika Srbija
42
3.2. Republika Hrvatska
45
3.3. Sjedinjene Američke Države
48
ZAKLJUČNA RAZMATRANJA
50
LIITERATURA
56
PRILOG:
Analiza iskustava procesnih subjekata (stranaka) koji aktivno učestvuju u
direktnom, unakrsnom i dodatnom ispitivanju i sudija pred Sudom BiH
58
UVOD
Reformom krivičnog zakonodavstva u Bosni i Hercegovini koja je okončana kad
se donio Zakon o krivičnom postupku Bosne i Hercegovine 2003. godine, prihvaćen je
mješoviti sistem krivičnog postupka koji predstavlja kombinaciju anglo-američkog
sistema u kojem su poznati akuzatorski elementi i evropskog kontinetalnog sistema sa
tradicionalnim elementima istrage. Sa stanovišta ovog rada osobito imaju značaj
akuzatorski elementi koji su preuzeti iz Common Law-a, koji su dominantini u strukturi
2
krivičnom postupku, zbog čega je njihovo poznavanje sa apekta poštivanja osnovnih
ljudskih prava i sloboda , bitna ze cjelokupo društvo.
U pogledu metodološke strukture rada, korištene su slijedeće metode: 1)
Dijalektička metoda koja podrazumjeva postavu teze, antiteze, konačnih rezultata i
sintete, te je korištena kao osnovni temelj za sve druge metode i na kraju cjelokupan
rada; 2) Metoda teorijske analize uz čiju pomoć je predmet istraživanja podijeljen na
baze na čiji način je omogućeno bezuvjetno i sveobuhvato pristupanje datom problemu;
3) historijska metoda, uz čiju pomoć je pokušano da se prikaže, gdje i kako su u toku
historijskog razvoja oblikovani navedeni procesni instituti i kako si izgledali u svom
početnom obliku; 4) Deduktivna metoda, koja je bazirana na korištenju u društvenim
naukama, i uz čiju pomoć su izvdenei određeni zaključci, tako što se cjelina podijelila
na više dijelova; 5) Induktivna metoda, primjena pojedinačnih stavova, da bi se
formirao konačni stav; 6) Intervju, najčešće korištena metoda da bi se prikupili određeni
podaci uz pomoć razgovora, te nam je u ovom radu poslužila kao pomoć da bi se došlo
do određenih odgovora na pitanja o predmetu istraživanja rada, s osnovnim cilje da se
takvi odgovori upotrijebe u naučne svrhe.
Okvirni sadržaj rada bi bio: u prvo dijelu akcent je stavljen na dokazni postupak,
kao ključnom dijelu glavne rasprave, te se u njemu daje objašnjenje šta je dokazivanje,
pojam dokaza i vrste dokaza, koja je svrha dokazivanja u krivičnom postupku, predmet
dokazivanja, teret dokazivanja, koji su stadiji dokazivanja, nastupanje dokaza, izvoeđnej
dokaza prema načelu neposrednosti, redoslijed izvođenja dokaza, njegovi modeli, zatim
ocjena, dokaza, formalna i slobodna ocjena dokaza. U drugom, a ujedno i centralnom
dijelu rada predstavljen je nastanak i historijski razvoj procesnih instituta direktnog,
unakrsnog i dodatnog ispitivanja u tradiciji Common Law-a, odnosno adversarnog ili
akuzatroskog sistema, zatim osvrt na tradiciju precendentnog prava u kojoj su instituti
nastali i njegovo razlikovanje od inkvizitorskog sistema kroz prizmju njihovih osnovnih
ili glavnih postulata, značaj pravne snage koju ima usmeni iskaz svjedoka iz aspekta
svakog pravno sistema.
U ovom dijelu su pojedinačno predstavljeni instituti direktnog, unakrsnog i
dodatnog ispitivanja svjedoka kroz definisanje njihovog pojma, primjene kroz zakonske
okvire, ograničenost i dopuštenosti ispitivanja, ciljeva, zatim predstavljanje njihovih
varijanti i funkcija, te taktika i tehnika ispitivanja, te obrazloženje njihovog značaja za
vjerodostojnost i pouzdanost iskaza svjedoka, kao i za kompletnu pravičnost sudskog
postupanja u cjelini. U trećem dijelu su predstavljeni uporedno – pravni prikazi
procesnih instituta direktnog, dodatno i unakrsnog ispitivanja svjedoka u zemljama
okruženja i zemljama anglosaksonske pravne tradicije. Četvrti dio čine zaključna
razmatranja o negativnim i pozitivnim stranama ovakvog vida izvođenja ličnih dokaza u
sistemu krivičnog procesnog prava Bosne i Hercegovine, sa prijedlogom mjera
de lege
ferenda.
Kao prilog radu predstavljena je analiza iskustava procesnih subjekata odnosno
stranaka, koji aktivno učestvuju u direktnom, dodatnom i unakrsnom ispitivanju u
postupcima pred Sudom Bosne i Hercegovine.
1. DOKAZ I DOKAZIVANJE U KRIVIČNOM POSTUPKU
1.1.
Pojam dokaza
Nauka krivično procesnog prava dokaz kao institut posmatra predmetom mnogih
teorijskih rasprava kad se radi o određivanju njegovog pojma, a što opet kao rezultat
ima veliki broj različitih defincijskih određenja sadržaja koji on ima. Cilj ovog
diplomskog rada jeste da se prikažu divergentna mišljenja stručnjaka iz oblasti prava u
4
Bosni i Hercegovini, te zemalja okruženja o tome šta pojam dokaza podrazumjeva, kao
centralni pojam dokaznog prava savremenog doba.
Dakle, područje krivično procesnog prava dokazu kao izrazu davalo je različita
značenja, te stoga ne postoji njegova jednoznačna definicija, te da mnogi teoretičari pod
naznačenim pojmom podrazumjevaju jedan dokazni osnov odnosno dokazno sredstvo, a
ne tako rijetko i činjenice koje predstavljaju predmet dokazivanja. Prilog ovome jeste
slijedeća definicija o tome šta je dokaz, prema kojoj je dokaz poistovjećen sa dokaznim
sredstvom, te prema tome podrazumjeva izvor saznanja o činjenici koja podrazumjeva
predmet dokazivanja u krivičnom postupku, a koji u svom sadržaju podrazumjeva
činjenicu koja se pobija ili se pak potvrđuje.
S druge strane, prethodno navedene stavove u kojima je dokaz isto što i dokazno
sredstvo, odnosno da su to činjenice koje predstavljaju predmet dokazivanja, Halilović
H., oštro kritikuje i smatra greškom, zauzimajući stav da je takvo nešto teško
argumentovati, te uzevši u obzir i to da dokaz ne može biti predmet dokazivanja, već
isključivo i samo instrument, jer bi onda u tom slučaju osoba svjedoka ili vještaka
predstavljala dokaz, što sama po sebi ne može biti, već je u konačnom ishodu to sadržaj
njezina iskaza, te stoga pod pojmom dokaza treba razumjevati svaki činjenični sadržaj
koji može biti u stanju kod ovlaštenog procesnog svjedoka, da formira uvjerenje o tome
da li postoji ili ne postoji činjenica koja je predmet dokazivanja. Teorija krivično
procesnog prava poznaje i druge definicije dokaza, za koje je potrebno da se spomenu u
ovom diplomskom radu. Prema tome, dokaz može biti izvor saznanja o nekoj
relevantnoj činjenici, koja u krivičnom postupku ne može biti utvrđena ličnim
opažanjem, te procesno tijelo za njeno utvrđivanje misaono uporište izvodi iz iskaza
određene osobe, isprave ili snimka tehničkog nadzora, i procesom zaključivanja ocijenit
će da li takva činjenica postoji ili ne.
U krivičnom postupku, dokaz može biti i promjena u događajima krivičnog
postupka ili njegovim tragovima, odnosno predmetima koji čine krivični postupak, i
koji može biti relevantan u krivičnopravnom smislu, zbog čega je neophodno da se
izvrši procesno fiksiranje baš te promjene, a ne neka koja nema značenje niti elemente
dokaza. Dokaz jeste i svaki osnov koji je može biti prilogom istinitosti određene
činjenice u krivičnom postupku. To je krivičnopravna informacija koja ima svoju
relevantnost i dio je osoba ili stvari, koja je rezultat procesno propisanog načina i
upotrebe procesnih sredstava. Bitno je i to da teorija krivično procesnog prava poznaje i
mišljenja je da se u definisanju dokaza čini razlika između dokaza u formalnom i
dokaza u materijalnom smislu. U formalnom smislu, radnje dokazivanja
podrazumjevaju one radnje koju se izvršavaju od strane suda, da bi isti formirao stav ili
ubjeđenje o tome da li postoji ili ne postoji činjenica koja može vršiti uticaj na njegov
sud ili odluku. S druge strane, u materijalnom smislu, ono što čini dokaz jeste svaki
osnov ili pak razlog koji je sadržan u nekom dokaznom sredstvu, a koji opet govori u
prilog istinitosti činjenice relevantne za postupak. Iz ove definicije može se izvesti
zaključak da pojam dokaza čine tri elementa, a to je predmet dokaza, dokazno sredstvo i
osnov dokaza. Ona činjenica koja se treba dokazati jeste predmet dokaza. S druge strane
činjenica koja je utvrđena i koja daje određeni zaključak validnosti činjenice koju treba
dokazati, predstavlja dokazni razlog ili osnov. Dokazno sredstvo nije ništa drugo nego
izvor koji daje činjenice koje predstavljaju osnov dokaza. Dokazna sredstva su oblici, tj.
forme gdje se pojavljuje dokazni osnov.
5
Prvobitni i izvedeni dokazi.
Osnov za ovu podjelu nalazimo u korijenu
informacije. Kad govorimo o prvobitnim dokazima, onda se njihov izvor nalazi u licima
koja su svojim čulima neposredno opazili određenu okolnost, jer je bio očevidac nekom
krivičnom događaju. S druge strane, kod izvedenih dokaza, organ krivičnog postupka za
njih saznaje posrednim putem odnosno od lica koja su za ove činjenice saznale na
poredan način, tj. nisu bili očevici nekog krivičnog događaja. U tom smislu, pod
prvobitnim dokazima bi se smatrali izvorna isprava ili iskaz svjedoka koji je bio
očevidac, a izvedeni dokaz bi bio prepiska isprave ili iskaz svjedoka po čuvenju.
Nepotpuni i potpuni dokazi.
Podjela na potpune i nepotpune dokaze zasnovana
je na tome da li se radi o činjenicama koje su utvrđene obilježjem istinitosti ili su
vjerovatne. Prema tome, potpun dokaz bi bio onaj koji u potpunosti vrši potvrdu istine
ili neistine određene činjenice, dok bi nepotpun dokaz bio samo djelomično istinit.
2
Tako se presuda može zasnovati na potpunom, a ne na nepotpunom dokazu, te je
nepotpun dokaz jedino dovoljan za procesne radnje koje se prema zakonu mogu uzeti
„ako ima osnova sumnje“
3
, ili „osnovana sumnja“
4
ili „dovoljno osnova za sumnju“
5
.
Materijalni i verbalni dokazi.
Ova podjela svoje uporište nalazi u izvoru dokaza.
Ako je izvor dokaza osoba ili lice, riječ je o verbalnim dokazima, a ako je, s druge
strane, izvor dokaza predmet ili stvar, onda se radi o materijalnim dokazima. U verbalne
dokaze bismo mogli ubrojati iskaz osumnjičenog ili optuženog, iskaz vještaka i
svjedoka, dok se u kategoriju materijalnih dokaza mogu navesti tehnički snimci,
isprave, kao i svi fizički predmeti koji mogu biti kao dokaz u krivičnom postupku,
međutim samo uslovno, obzirom da dio krivičnoprocesne teorije nije naklon tome da
pridaje značaj fizičkim stvarima kao dokazu.
6
Dokazi u užem i širem smislu.
U prvu grupu dokaza ubraja se iskaz svjedoka,
vještaka, osumnjičenog odnosno optuženog, isprave i tehnički snimci, dok u drugu
grupu spadaju svi navedeni u prvoj grupi zajedno sa indicijama, kao indicijalnim
dokazima.
Dokazi optužbe i dokazi odbrane.
Prema ovoj podjeli, dokazi su razvrstani s
obzirom na okolnost da li se njima trebaju potvrditi navodi neke optužbe ili pak
odbrane, tj. da li se konkretnim dokazom treba utvrditi činjenica koja ide u korist ili na
štetu osumnjičenog, tj. optuženog. U tom smislu, osnovni je zadatak suda da na
objektivan i nepristrasan način riješi krivičnu stvar, o čemu ne vodi puno računa o tome
da li se radi o dokazima optužbe ili dokazima odbrane, zbog čega je ova klasifikacija
veoma relativna.
Formalni i neformalni dokazi.
Temelj ove podjele nalazimo u tome da li ovim
dokazima prethodi pribavljanje u skladu sa pravnim propisima, pri čemu je njihovo
izvođenje regulisano okvirima prava ili se radi o dokazima koji su prikupljeni na onaj
2
Dimitrijević, D., Krivično procesno pravo, Savremena administracija, Beograd, 1982:186
3
Član 116. stav. 1. i član 216. stav 1. ZKP BiH
4
Član 132. stav 1. ZKP BiH
5
član 51. stav 1. ZKP BiH
6
Halilović, H., Dokazi u savremenom krivičnom postupku – pregled osnovnih isntituta dokaznog prava,
poglavlje u knjizi Korajlić, N., Istraživanje krivičnih djela, Pravni fakultet Univerziteta u Sarajevu,
2012:148
7
