2.Organska proizvodnja
Organska proizvodnja kao deo ekološkog, održivog razvoja obuhvata proizvodnju hrane i
namirnica (primarna poljoprivreda, prerada do distribucije), ali i neke druge proizvode biljnog i
životinjskog porekla (tkanine, koža). Na osnovu bazičnih standarda, ona se zasniva na primeni
principa agroekologije. To je zakonski regulisana proizvodnja i uključuje kontrolu i sertifikaciju
proizvodnje i proizvoda.
Za naše uslove je značajno da se u ekološki nenarušenim sredinama razvija organska
proizvodnja, specifična za različite regione. Organska proizvodnja je sistem koji proističe iz
bazičnih standarda formulisanih u okviru IFOAM (International Federation of Organic
Agriculture Movements, osnovana 1972. god). Na tim principima zasnivaju se dokumenta EU
(Direktiva 2092/91, revidirana 1999), Codex Allimentarius iz 2001. (FAO/WHO), kao i naša
zakonska regulativa (Zakon o organskoj proizvodnji i organskim proizvodima, "Službeni glasnik
RS", broj 62/06) i odgovarajuci pravilnici (Pravilnik o uslovima i načinu prometa organskih
proizvoda, 14. januar 2008.), a u toku su dopune i izmene.
IFOAM je u bazičnim smernicama za organsku poljoprivredu i preradu istakao glavne ciljeve (na
kojima su građeni svi postupci i standardi), a to je i u našoj zakonskoj regulativi:
• Proizvodnja hrane visoke hranljive vrednosti u dovoljnim kolicinama. Visok kvalitet uz
bezbednost hrane po ljudsko zdravlje je osnovna postavka i zahtev savremenog potrošača.
Specifične agrotehničke mere u organskoj proizvodnji stvaraju uslove da biljke u optimalnim
proizvodnim uslovima sintetišu i nagomilavaju, za vrstu i sortu karakteristične materije. Ovi
proizvodi, posebno povrće, voće i aromatične vrste, imaju prirodan miris, ukus, često
intenzivniju boju i veći sadržaj šećera, vitamina C i karotinoida a manji je sadržaj štetnog
NO3.Organski proizvodi se mogu u toku berbe, transporta, pranja i distribucije zagaditi
mikroorganizmima (bolesti prljavih ruku) najčešće od ljudi i od neispravne vode. Zato se i u
organskoj proizvodnji moraju sprovoditi osnovne sanitarne mere.
• Proizvodnja je u skladu sa biološkim principima. U organskoj proizvodnji radi se u skladu sa
prirodom sa zadatkom da se podstiču i intenziviraju biološki ciklusi unutar proizvodnog sistema
(biotopa), uključujući mikroorganizme, zemljišnu floru i faunu, biljke i životinje.
• Dugoročno održavanje i povećanje plodnosti zemljišta. Klimatski faktori opredeljuju tip
poljoprivredne proizvodnje i zajedno sa zemljištem čine specifičnost biotopa. Zemljište svojim
fizičkim, hemijskim i mikrobiološkim svojstvima stvara uslove za rast i razviće biljaka odnosno
za proizvodnju hrane. Plodnost se održava sistemom proizvodnje - plodoredom i u skladu sa tim
je đubrenje a na bazi plodnosti zemljišta (organska đubriva ali i druga dozvoljena), zatim obrada
zemljišta i druge mere.
• Maksimalno korišćenje obnovljivih izvora energije u okviru proizvodnog sistema. U organskoj
proizvodnji je karakteristična je reciklaža. Na taj način se uspostavlja kruženje materije, inače
prekinuto u konvencionalnoj proizvodnji a uspostavlja se i energetska uravnoteženost
agroekosistema. Reciklaža obuhvata mikrobiološku razgradnju organske materije iz
poljoprivrede (biljni ostaci, stajnak, živinsko đubrivo) van njive, odnosno na njivi pri korišćenju
zelenišnog đubriva i zelenog malča.
• Osnovni cilj organskog gazdinstva je samoodrživost. Veoma je značajno da uravnoteženi odnos
biljne i stočarske proizvodnje obezbedi dovoljno hrane za ishranu domaćih životinja, odnosno da
stočarstvo obezbedi organsko djubrivo. U proseku za 1 ha biljne proizvodnje potrebno je 1-2
uslovna grla krupne stoke (zavisi od vrste i intenziteta proizvodnje). Samoodrživost se ostvaruje i
multifunkcionalnom poljoprivredom (raznovrsna proizvodnja) kao i multifunkcionalnošću
poljoprivrednog gazdinstva posebno porodičnog tipa. To su eko-farme odnosno naši salaši.
• Domaćim životinjama moraju se pružiti uslovi gajenja koji omogućavaju ispoljavanje prirodnih
funkcija i ponašanja jer one čine deo agroekološkog sistema. U proseku oko 90 % hraniva
domaće životinje ne iskoriste za svoje funkcije i proizvode već ih vraćaju u obliku tečnih i
čvrstih izlučevina - organskih đubriva bez kojih nema održivosti zemljišta. U organskoj
proizvodnji, domaćim životinjama moraju se pružiti odgovarajući uslovi za uzgoj, računajući na
njihovu dobrobit i njihovo zdravlje a u skladu sa vrstom i rasom.
• Na najmanju meru smanjivati sva zagađenja koja proističu iz poljoprivredne proizvodnje.
Voditi računa o primeni đubriva, mehanizaciji, prevoznim sredstvima (izduvni gasovi) i primeni
nekih hemijskih sredstava uključujući biološka sredstva za zaštitu biljaka.
• Održavanje genetske raznovrsnosti u poljoprivrednom sistemu i ekosistemu uključujući zaštitu
biodiverziteta. Opšta karakteristika života na planeti je raznovrsnost posebno živih bića.
Biodiverzitet je složen pojam koji obuhvata raznovrsnost biljnog i životinjskog sveta, zatim
geobiodiverzitet, antrobiodiverzitet, antropobiogeodiverzitet i geobiodiverzitet. Očuvanje
biodiverziteta i genetičke raznovrsnosti daje organskoj poljoprivredi širi i trajan značaj u okviru
mera zaštite ekosistema (Thrupp, 1998). To je značajno u integralnom sistemu ruralnog razvoja i
razvoja poljoprivrede, revitalizaciji i očuvanju poljoprivrednog pejzaža u skladu sa ekološkim
principima što sve čini deo ekološkog razvoja. Zato je u okviru bazičnih standarda IFOAM-a
data preporuka da tela za sertifikaciju postave standarde za minimum poljoprivrednih površina
koje će se urediti na ekološkim principima (eko-koridori, vetrozaštitni pojasevi, vodene površine
i dr.). Za ovu svrhu treba koristiti ekstenzivne travnate površine, zatim pašnjake, močvare,
šumarke, vodotoke odnosno ono zemljište koje se ne koristi u intenzivnoj rotaciji useva.
Međusobnim povezivanjem ovakvih ekoloških jedinica uz intenzivne organske poljoprivredne
površine, stvara se prirodni poljoprivredni pejzaž koji daje povoljne uslove za prirodne
biocenoze i čini prilog uspostavljanju uslova za uravnoteženost eko-sistema i očuvanje
biodiverziteta (Stolton, 2002).
• Omogućiti poljoprivrednim proizvođačima da žive u skladu sa ljudskim pravima UN, uz
zadovoljenje njihovih osnovnih potreba i ostvarenje odgovarajućih zarada i zadovoljstava od ove
proizvodnje što uključuje i bezbednu životnu sredinu. Organska proizvodnja je human oblik
proizvodnje hrane ali i način života. To uključuje poštovanje prava građana, proizvođača na
kvalitetan, srećniji život za duži period. Održiv razvoj sa ekonomskim i ekološkim profitom iz
organske proizvodnje daje mogućnost za takve uslove života.U organskoj poljoprivredi (i
organskoj je to čvrst ratarski, ratarsko-povrtarski, ratarsko-krmni, povrtarski i dr. plodored.
Jasno, plodored ima višestruki značaj za plodnost zemljišta (fizička, hemijska i mikrobiološka
svojstva), za regulaciju korova, štetočina i bolesti, za smanjenje erozije. U organskoj proizvodnji
obavezno je uvođenje leguminoza u plodored, a u zavisnosti od plodnosti i tipa zemljišta, i
travno-detelinskih smeša.
• Obrada zemljišta je po pravilu redukovana, ali primenjuje se uvek ona koja uz korišćenje
mašina neće pogoršati karakteristike zemljišta, već će uvek poboljšati plodnost. Zato se u
organskoj poljoprivredi ne primenjuje duboka obrada prevrtanjem plastice, već se koriste plugovi
sa podrivačima radi rastresanja zemljišta.
• Đubrenje u organskoj proizvodnji mora se vršiti u skladu sa plodnošću zemljišta i vrstom
organske proizvodnje. U kojoj je dozvoljena upotreba đubriva organskog porekla i prirodnih
mineralnih đubriva, radi održavanja i poboljšanja plodnosti zemljišta. U zakonskoj regulativi dat
je pregled đubriva koja se mogu koristiti u organskoj proizvodnji (npr. stajnjak, kompost,
supstrat od pečuraka i sve uz odobrenje saveznog inspektora, odnosno iz sertifikovane
proizvodnje, a sirovi fosfat i mineralni kalijum, uz prethodnu analizu ili uz odobrenje inspektora
itd.). Istovremeno, dati su i maksimalno dozvoljeni sadržaji teških metala i drugih zagađivača u
kompostu i đubrivima za organsku poljoprivredu. Po pravilu, đubriva bi trebalo da potiču iz
sopstvenog gazdinstva. Zato je osnova organske proizvodnje u uravnoteženom odnosu biljne i
stočarske proizvodnje. Samo tako je moguće raspolagati sa dovoljno sertifikovanog đubriva za
proizvodnju i dovoljno hrane za ishranu stoke. U suprotnom, upotrebu nekog organskog đubriva
odobrava inspektor.
• Stajnjak (čvrst ili isitnjen) i kompost su najčešće primenjivana organska djubriva. Stajnjak je
smeša izmeta domaćih životinja i prostirke. Kvalitet stajnjaka zavisi od vrste domaće životinje,
prostirke i starosti đubriva. Može se računati da se sa 15-20 kg stajnjaka na 10 m2 obezbeđuje
oko 3,5 kg organske materije, zatim 80-100 g azota, 40-50 g fosfora i 100-130 g kalijuma, a
vreme razlaganja je 2-3 godine. U prvoj godini se iz stajnjaka iskoristi 20-35 % azota, 20-35 %
fosofora i oko 67 % kalijuma.
• Kompost nastaje mikrobiološkim razlaganjem različitih organskih materija i koristi se kao
organsko đubrivo (od 0,5 do 6 kg/m2), kao deo zemljišnih smeša ili za nastiranje zemljišta u
bašti. Kompost se priprema u odvojenom prostoru, najbolje u senci i to na zemljištu, u drvenim
ili žicanim sanducima, korpama, ili u komposteru. Koriste se biljni i drugi organski zdravi otpaci
kao što su ostaci povrca, trava, lekovitog bilja, zatim lišće, slama, pepeo, rožina, živinski izmet,
komina.
• U organskoj proizvodnji biljne bolesti, štetočine i korovi suzbijaju se:
• pravilnim izborom vrsta i sorti bilja,
• pravilnim plodoredom,
• odgovarajućom obradom zemljištao zaštitom korisnih biljaka i životinja i stvaranjem
povoljnijih uslova za razvoj prirodnih neprijatelja štetočina,
