Naučna revolucija, koja je uslovila industrijski i tehnološki razvoj, oblikovala
je način razmišljanja karakterističan za moderni zapadni svet. Vera u Napredak
i Istinu dovela je do svojevrsnog „raščaravanja“ sveta, te potrebe za naučnim
razumevanjem i objašnjenjem stvarnosti koja nas okružuje. Duboke društvene
promene zahtevale su određena tumačenja, a ona su svoje mesto našla pod
okriljem sociologije, discipline nastale po uzoru na prirodne nauke i razvijene
u pozitivističkom duhu.
Početni pokušaji temeljili su se na Kontovom (Comte) pozitivističkom
pristupu proučavanju društva, da bi se postepeno fragmentirali pod uticajem
klasika, s fokusom na proučavanju normativne regulacije društva. Takav je
razvoj usmerio sociološko teoretisanje prema makrofenomenima, tj. pitanjima
vezanim za širi društveni kontekst, pri čemu je naglasak na naučnim metodama
i pristupu kojim bi se omogućilo formulisanje zakona, po ugledu na prirodne
nauke.
Prvobitne teorije komunikacije, tačnije uticaja masovnih medija na
pojedince takođe su imale ovaj pozitivističko – biologistički prizvuk. Tu
prvenstveno mislimo na „ S-R“ teoriju, po kojoj stimulus uslovljava određenu
reakciju. Naglasak je bio na celokupnom sistemu, a ne na odnosima „licem u
lice“, pa su kasniji modeli bili razvijani tako da se pažnja okrene ka elementima
komuniciranja, ulozi i efektu svakog od njih . Ovome je prethodilo definisanje
značaja individue, stavova i slobodne volje, koji utiču ne samo na prijem
stimulusa nego i na mogućnost da on dopre do recipijenta. Radi se zapravo o
različitim selektivnim procesima. Pored znakova i pravila njihovog stvaranja
(semantika) i upotrebe (sintaktika) za komunikološke procese mnogo je
značajnija pragmatika, koja se bavi upotrebom tih pravila u komunikacionoj
praksi. Pragmatika se bavi onim što je iznad pravila, onim što ga nadilazi i čini
komunikaciju u nekom smislu neizvesnom. Kako će recipijent, interpretator
shvatiti poruku ne zavisi samo od znaka, niti samo od načina na koji su znaci
povezani, već i od konteksta tj. komunikacione situacije i svih njenih elemenata.
Ipak, kako će određeni pojedinci reagovati na stimulus može se predviđati na
osnovu njihovih osobenosti i karakteristika, ali samo onih koje spadaju u domen
„društvenih“, dakle njihovih identiteta stvorenih socijalizacijom, igranjem
uloga i zauzimanjem položaja, te interakcijom na osnovu tih uloga, položaja
i grupnih identiteta. Upravo ove karakteristike pojedinaca, koje omogućavaju
društveno komuniciranje po normama i pravilima, pa i samo razumevanje
poruka, jesu ovde u središtu pažnje. Prikazaćemo različite pristupe razvoju
identiteta pojedinaca, koji je rezultat učešća u interakciji. Ipak, za razumevanje
poruka nisu dovoljne samo norme i pravila, jer i u okviru njihovog poštovanja
može doći do različitog shvatanja poruke od strane primaoca. Semantika se
dakle bavi značenjem, ali pragmatika, a na njenom tragu i komunikologija,
zadiru u pitanje smisla koje će znaku i/ili poruci pridati primaoc. Ono što je
sigurno je da je veća verovatnoća ispravnog razumevanja poruka unutar istih
„govornih zajednica“ (Vitgenštajn) nego van njih, i to nas upravo upućuje na
ono društveno, iznad pojedinaca, koje omogućava da se razumevamo, a čiji je
praktični izraz kodni sistem.
Sa razvojem sociologije i uporednim razvojem hermeneutičkog pristupa
u društvenim naukama, mogućnost pozitivizma i strogog normativizma u
društvenim naukama se problematizuje. U nemačkom hermeneutičkom duhu,
Maks Veber nastoji da sociologiju utemelji u novom ključu, koji bi pored
objašnjenja podrazumevao i razumevanje, kao preduslov ovog prvog. U svim
društvenim naukama mora se računati sa čovekom, kao svesnim i delatnim
bićem, koje stupajući u odnose sa drugima, razumevajući sebe, druge i svet oko
sebe dela, stvara i oblikuje društvene pojave i procese. Ipak, bilo je nemoguće
sociologiju potpuno svesti na idiografske nauke, te njen predmet spustiti
na nivo pojedinca i objašnjavanje individualnih ponašanja, jer bi time bile
poljuljane njene osnove kao opšte nauke o društvu.
Ipak, tek interpretativni pristup u sociologiji, zasnovan na tlu američke
sociološke škole, uvodi jedan novi element u savremenu sociologiju i razara
ortodoksni koncenzus u društvenim naukama. Interpretativna sociologija se
razvijala kroz interakcionizam, fenomenologiju i etnometodologiju. Nas ovde
najviše interesuje upravo interakcionizam koji miri opšti i pojedinačni pristup,
uvodeći i čvršće utemeljujući interakciju i komunikaciju pojedinaca kao
par
exelance
društvene fenomene.
Komunikologija se, najopštije rečeno, bavi ljudskim komuniciranjem.
Ovome se može prići sa različitih aspekata i težište interesa se može staviti
na različite činioce tog procesa: na sadržinu, oblike i načine komuniciranja,
na simboličko komuniciranje, njegov smisao i svrhu, na strukturu i funkciju
društvenih sistema komunikacije itd. Takođe, komuniciranje se može posmatrati
sa lingvističkog, uže komunikološkog, psihološkog, marketinškog stanovišta.
Imajući u vidu složenost i raznovrsnost društvenog komuniciranja, različite
nivoe i sveprisutnost razmene simbola, znakova, poruka i informacija u društvu,
pitanje pristupa je veoma značajno. Ukoliko posmatramo komunikološke
probleme spolja, u kontekstu, a ne iznutra, u okviru njih samih, nastojimo
da razmenu između pojedinaca povežemo sa društvenim životom zajednice
u okviru koje se komuniciranje odvija. Upravo zbog kontekstualnog pristupa
važno je da se zadržimo u okvirima jedne zajednice, u kojoj važe određena
pravila, norme i u kojoj su značenja definisana.
pođemo od komunikacije kao „razmene poruka među ljudima“, i odredimo
je kao društveni proces, u kom se oslikavaju pravila, norme, odnosi moći,
igranje uloga i izgradnja identiteta (individualnih i kolektivnih) razmena
poruka predstavlja događanje društva i njegovog uticaja na pojedinca, položaj i
uključenost u društvo. Procesi formiranja identiteta u komunikaciji sa drugima
jesu načini da se odgovori na pitanje o uređenosti i funkcionisanju društva u
celini.
Nastojaćemo da prikažemo osnovne postavke interpretativne sociologije, te
da rasvetlimo osnovne pojmove, pravce i pristupe preko radova Mida, Gofmana
i drugih i ukažemo na metodološke i teorijske konsekvence i doprinose u
proučavanju društva, kroz procese interakcije. Interpretativni pristupi su na samoj
granici komunikologije i sociologije i to je zapravo bavljenje komunikologijom
sa sociološkog aspekta, zbog društvenog sistema koji se uzima kao početni okvir
analize (ne sadržaj komunikacije, ne pojedinac i ne mediji kao sredstva i kanali).
Pristup je možda suviše sociologistički, ali ne u tvrdo normativističkom smislu,
već pre u dirkemovskom duhu ideje o supremaciji društva i njegovih uticaja nad
pojedincem, što će u ovom radu biti obrazloženo.
Osnovne postavke „interpretativnih“ pristupa
Potrebno je ukazati na osnovne postavke ne samo simboličkog interakcionizma
i interpretativne sociologije, već zapravo svih tih pravaca koji se mogu odrediti
kao
komunikaciona teorija društva
(Habermas). Razlike se očituju u izboru
kategorijalnog okvira i konceptualizaciji predmetnog područja, koje kao takve
nužno stvaraju suprotnost prema drugim teorijskim pravcima i pristupima
(strukturalizam, funkcionalizam isl.). U interpretativnoj sociologiji „središnja
uloga se pridaje
značenju
ljudskog delanja, a
razumevanje
tog značenja odnosno
tumačenje, postavlja se kao osnovni cilj sociološke analize“ (Spasić). U skladu
sa ovim upućivane su brojne primedbe ovom pravcu, u vezi sa nominalizmom i
psihologizmom. Ipak, to se može odnositi samo na neka konkretna empirijska
istraživanja. Društvo je kroz norme, konvencije, pravila (koja se najbolje
očituju u jeziku) više nego prisutno u pridavanju značenja i smisla određenim
delanjima. Neke pravilnosti i uopštavanja svakako se mogu izvoditi upravo na
osnovu pravila interpretacije, i što je još važnije, procesa definisanja značenja.
„Pravila i norme se ne događaju, one važe na osnovu svog intersubjektivnog
značenja“, i one zapravo omogućuju delanje koje se može tumačiti i razumevati.
„Ponašanje koje se može posmatrati ispunjava važeću normu ako, i samo ako se
to ponašanje može razumeti kao ono što je uradio subjekt koji je shvatio smisao
norme i intencionalno ga se pridržavao.“ (Spasić, 1996: 46)
Dakle i tumačenje se mora zasnivati na poznavanju pravila kojima se vodi
delajući subjekt. Ukoliko pravila ne bi bilo, i ponašanja se ne bi zasnivala na
njima, tumačenje akcije bilo bi nemoguće, ne bi se moglo govoriti ni o nameri
ni o smislu. Takođe onaj koji ne poznaje pravila i ne pridržava ih se često može
biti ocenjen kao devijantan i nailaziti na
nerazumevanje
.
Ovaj značaj normi i pravila najbolje dolazi do izražaja upravo u jeziku,
kao sistemu znakova ali i sistemu pravila kombinovanja tih znakova. Jezik je
tipičan društveni fenomen koji ne može biti individualan jer u suprotnom neće
ispunjavati svoju komunikacijsku funkciju. Zapravo, radi se o generativnim
pravilima jezičkih igara i igranja društvenih uloga. Razmena poruka jeste
igranje igre čija su pravila rezultat dogovora, a bez kojih je nemoguće „igrati“.
Ova pravila se ne odnose samo na poruke već i na učesnike u razmeni, „igrače“,
koji moraju poštovati i pravila igranja sopstvenih uloga.
Simbolički interacionizam
Za našu temu potrebno je vratiti se idejama koje čine osnovicu onoga
što se naziva simbolički interakcionizam, koje u prerađenom obliku žive i u
Goffmanovom delu. Prvi korak čini izdvajanje Thomasovog koncepta
definicije
situacije
(ako jednu situaciju definišemo kao realnu, ona će biti realna u svojim
posledicama), Cooleyeve formulacije
ja u ogledalu
, te uvid u idejno zaleđe
pragmatizma i biheviorizma.
Teorijske postavke
U sklopu pragmatizma, filozofskog pravca i intelektualnog pokreta nastalog
u SAD-u sredinom 19.veka, potrebno je izdvojiti tri tačke uticaja na Midove
ideje i simbolički interakcionizam uopšte: „(1) usresređenost na interakciju
između aktera i sveta; (2) razumevanje i aktera i sveta kao dinamičkih procesa, a
ne statičkih struktura; i (3) pripisivanje velikog značenja sposobnostima aktera
da interpretiraju socijalni svet“ (Ritzer, 1997: 180). Posljednja tačka se posebno
očituje u radu J. Djuija, u kome se svest ne shvata kao stvar ili struktura, već
kao proces mišljenja koji sadrži niz stadijuma. Upravo procesualnost, kao bitna
odlika svesti, leži u temeljima Midovih promišljanja. Uz to, za ‘uokvirivanje’
pragmatizma potrebno je spomenuti i rad V. Džejmsa - isticanje uloge
subjektivnosti, formulisanje pragmatične metode i utvrđivanje pragmatične
