Krajem II i početkom I veka pre n. e., Rimska republika je prošla kroz veliku
krizu, obeleženu građanskim ratovima i, u više mahova, uvođenjem diktature
van institucionalnih oblika. Taj dugi period završio se 27. godine pre n. e.,
dolaskom na vlast Oktavijana Avgusta i uvođenjem novog oblika vladavine
nazvanog principat. Naziv potiče od jedne beznačajne stare titule –

princeps

senatus

, što znači prvi senator ili prvak senata, koja je prvom u rangu

senatora davala jedino pravo da prvi uzme reč u senatu, i ništa više.

Osnivač principata Oktavijan Avgust raspolagao je monarhijskom vlašću, ali,
pošto je kod Rimljana monarhija bila omrznuta i republikanske snage i dalje
imale jak uticaj, Avgust se opredelio za staru titulu princepsa koja je samo
prikrivala njegovu monarhijsku (carsku) vlast.

Princeps je smatrao sebe vrhovnim magistratom rimskog naroda u čijoj se
nadležnosti   sjedinjuje   više   magistratura   republikanskog   Rima.   Kao   konzul
imao je pravo vrhovnog vojnog zapovedništva u Rimu, a  kao prokonzul u
provincijama. U svojstvu tribuna imao je zakonodavnu inicijativu i pravo veta u
senatu. Na osnovu zvanja cenzora imenovao je senatore, bio je predsednik
senata,   prvosveštenik,   vrhovni   upravnik   grada   Rima,   starešina   državnih
finansija, a u pojedinim slučajevima i drugostepeni sud. Princepsa je zbog
zloupotrebe   vlasti,   senat   mogao   da   svrgne,   osudi   na   smrt   i   da   osudi
uspomenu na njega, što je povlačilo poništavanje akata njegove vladavine.
Kada   presto   biva   upražnjen,   popunjavan   je   uz   učešće   senata   i   rimskog
naroda.

U prvim vekovima doba principata učešće naroda u izboru princepsa je
svedeno na minimum. Što je čist odraz vladavine pojedinca koji se Avgust
pokušao da sakrije izborom svoje titule. Pred narodnim skupštinama u Rimu
čitan je određei

senatus consultum

, koji su one aklamovale.

Republikanske magistrature nisu ukinute, ali su vremeno gubile značaj
jačanjem principata, jer ih je najčešće obavljao princeps s još nekim, pa je

Prof. dr Srđan Šarkić,

Osnovi rimskog prava,

Pravni fakultet Univerziteta Union, Beograd,

2017, 21. strana

Prof. dr Srđan Šarkić,

Osnovi rimskog prava,

Pravni fakultet Univerziteta Union, Beograd,

2017, 21. strana

učešće republikanske magistrature ostalo kao zaostavština iz prethodnog
perioda. Samo je senat raspolagao izvesnom vlašću, ali je i on vremenom
postao zavistan od volje princepsa.

Period principata je period dužeg stanja blagostanja slavljenog kao

Pax

Romana

(Rimski mir), to je naziv za period Rimskog carstva od kraja I veka

pre n. e. pa do kraja II veka n. e. Ova period je karakterisao dugotrajan
izostanak većih oružanih sukoba na teritoriji Rimskog carstva, bilo da je reč o
invazijama varvarskih naroda ili drugih država,i bilo da je reč o građanskim
ratovima. Trgovina je cvetala zbog brojnih okolnosti koje su joj išle na ruku:
veleposedi, gradovi, specijalizacija provincija u proizvodnji, dobri pomorski i
suvozemni putevi kao i sam geografski položaj. Gradovi su proizvodni, a još
više potrošački. Rim je imao između 1.200.000 i 1.500.000 stanovnika i bio je
prvi pravi velegrad u istoriji. Kao primer njegove veličine može se uzeti
London koji je tek 1811. godine ima oko 1.150.000 stanovnika. Luke su bile
produbljene i ojačane, građeni su svetionici i brodovi dužine do 60m.

Društvena struktura

Senatorski stalež je bio najviši sloj u periodu principata. Sačinjavali su ga
nekadašnji nobili koji su se stapali s pridošlicama iz drugih slojeva, koji su
pogrdno nazivani

homines novi

(skorojevići). Uslov za ulazak u senatorski

stalež je bio imovinski cenz od milion sestercija, što je otprilike bila vrednost
250 hektara plodne zemlje za obrađivanje.

Ekvestri su bili glavni oslonac princepsove vlasti. Ovaj stalež su sačinjavali
potomci ekvestarskih porodica, ali i svi poslovni ljudi koji su ispunjavali uslov,
a to je kao i kod senatorskog staleža imovinski cenz, ali od četiri stotine
hiljada sestercija. Među njima je bilo dosta oslobođenih robova. Ekvestri su od
strane princepsa postavljani na istaknute pozicije u sudstvu, administraciji i
vojsci, umanjujući na taj način uticaj senatorskog staleža.

Činovništvo je postajalo sve uticajnije i brojnije. Ono se regrutovalo iz redova
senatora i ekvestara, ali su i oslobođeni robovi mogli da postanu činovnici. Za
razliku od republikanskih magistrata, nisu birani na godinu dana, već su trajno
postavljani i plaćani iz princepsove kase, pa ih je samo vladar i mogao
smeniti.

Položaj plebsa (gradska sirotinja odnosno prost narod) u prva dva veka
principata bio je povoljniji nego ranije. Da bi osigurao popularnost kod plebsa,
princeps je sirotinji delo hleb i organizovao cirkuske igre, vodeći se čuvene