Drago Borovčanin,
Izgradnja bosansko – hercegovačke državnosti u uslovima NOR – a
,
Sarajevo, Svjetlost, 1979, 300.
Studija „
Izgradnja bosansko – hercegovačke državnosti u uslovima NOR – a
“,
objavljena je kao posebna knjiga u Izdavačkoj radnoj organizaciji
Svjetlost
1979. godine.
Samo objavljivanje studije izvršeno je u saradnji sa Institutom za istoriju u Sarajevu. Knjiga
se sastoji iz uvoda, šest glava sa odgovarajućim brojem poglavlja, i zaključka. Nastala je na
osnovu raznovrsne i relativno bogate arhivske građe, objavljenih i neobjavljenih memoara i
obilne literature, korištene od strane samog autora. Osim pukog iznošenja mišljenja o
pojedinim historijskim pojavama, autor je nastojao svojom analizom i ocjenom prikazati
nastanak i razvoj bosansko – hercegovačke državnosti, stvorene u okvirima NOR –a i
socijalističke revolucije.
Kako bi ukazao na značaj, naučno – historijsku i društvenu opravdanost izučavanja
ove tematike, autor daje prikaze niza studija i članaka u kojima se, pored ostalog, govori i o
državno – pravnom položaju BiH do 1941. godine. U uvodnom izlaganju autor ističe da BiH
zauzima središnji dio Jugoslavije. Naseljavajući ovaj prostor bosansko – hercegovački narodi
su od davnina stvarali na njemu svoju duhovnu i materijalnu kulturu i činili napore da izgrade
svoju državnost i obezbjede slobodu. U srednjem vijeku tu je postojala samostalna
srednjovjekovna bosanska država koja je, prema navodima autora, uništena zajedno sa
njenom državnosti od strane Osmanlija. U periodu osmanske vladavine, BiH je prvo bila
uključena u Rumelijski, zatim u Budimski ejalet, da bi na kraju osnovan Bosanski ejalet. Dok
je bila u sastavu Rumelijskog i Budimskog ejaleta, Bosna je bila posebna upravna jedinica –
sandžak. Prema tome, pod osmanskom upravom Bosna je egzistirala kao određena upravna
jedinica. Okupacijom od strane Austro – Ugarske 1878., Bosna je postala zasebni upravni
organizam preko koga je svoju vlast sprovodila zajednička vlada Austrije i Ugarske.
Stvaranjem jedinstvene države jugoslavenskih naroda pod nazivom Kraljevina SHS ušla je u
njen sastav. Kao federalna jedinica BiH je počela da se izgrađuje sa početkom
narodnooslobodilačke borbe, a posebno poslije Prvog zasjedanja ZAVNOBIH – a, održanog
25/26. novembra 1943. godine u Mrkonjić Gradu, odnosno poslije drugog zasjedanja AVNOJ
– a, održanog 29. i 30. novembra 1943. godine u Jajcu. Upravo ova četiri perioda označavaju
poglavlja o državnosti BiH, te čine prvu glavu studije pod nazivom
Istorijski korijeni
državnosti BiH
.
1
U prvom poglavlju pod naslovom
Državnost Bosne u feudalnom periodu
Borovčanin se
poziva na izvore, u prvom redu, na Konstantina Porfirogenita i njegovo djelo „
De
administrando imperio
“ nastojeći istaći postojanje „male zemlje Bosne“, u historiografiji
označenoj kao posebna cjelina. Zatim, autor navodi da se Bosna kao samostalna država dalje
razvijala teritorijalnim širenjem, a njena državna organizacija jačala. To širenje moguće je
pratiti na osnovu titulature bosanskih vladara, počevši od bana Kulina do kralja Tvrtka I
Kotromanića, koji su u svojim rukama držali svu vojnu, sudsku i upravnu vlast. Međutim, ono
što autor nastoji prikazati jeste ukorijenjenost bosansko – hercegovačke državnosti u srednjem
vijeku. Bosna je imala svoju približno utvrđenu teritoriju, svoj narod i organizovanu javnu
vlast, zatim postala je samostalnim faktorom u međudržavnim, političkim i ekonomskim
odnosima i time ušla u krug političkih i ekonomskih interesa svojih susjeda. Ako se uzmu
navedene činjenice u obzir, prema riječima autora, onda nema dileme da li je srednjovjekovna
bosanska država bila samostalna. U drugom poglavlju pod naslovom
Državno – pravni
položaj Bosne pod Turcima
autor navodi da se osvajanjem Bosne od strane Osmanlija mijenja
dalji tok razvoja BiH. Nova vlast obrazovala je svoje organe vlasti, izvršila teritorijalnu i
administrativnu podjelu Bosanskog ejaleta i otpočela je islamizacija. Specifičan položaj
Bosanskog ejaleta u Carevini, prema riječima autora, je utjecao na formiranje narodnosnih
grupa u BiH. Iz tri vjerske grupe: pravoslavci, katolici i muslimani u kasnijem razvoju su se
konstituisale tri različite nacije: Srbi, Hrvati i Muslimani. Upravo formiranje ovih nacionalnih
grupacija na prostoru BiH imalo je velike posljedice u političkom životu ovih naroda sve do
današnjih dana. Treće poglavlje pod naslovom
Pravni položaj BiH pod Austro - Ugarskom
obrađuje period okupacije BiH i uspostavljanje austrougarske vlasti, formiranje političkih
partija, zatim aneksiju BiH i stvaranje Kraljevine SHS. Autor pažnju posvećuje ustanku, koji
je izbio u Bosni 1875. godine, i u toku kojeg su nikle ideje o autonomiji BiH. Ova ideja
autonomije je, prema Borovčaninu, najprogresivnija jer je predviđala jednakost i
ravnopravnost svih naroda BiH. Međutim, ni unutrašnji ni spoljni uslovi nisu bili sazreli za
njenu primjenu. O periodu okupacije BiH i uspostavljanju austrougraske vlasti, autor navodi
da je Dekretom od 16. septembra 1878. godine upravna vlast u BiH, pripojena zajedničkoj
austro – ugarskoj vladi. Međutim, vlada nije direktno obavljala te poslove nego je formirala
posebnu komisiju od pet članova; po jednog predstavnika delegirala su tri zajednička
ministarstva finansija, zatim austrijska i ugarska vlada po jednog. Na taj način je utvrđena
državnopravna pripadnost BiH zajedničkoj državi, Austro – Ugarskoj, kao složenoj državi a
ne jednoj ili drugoj njenoj državi članici. Međutim, krajnji cilj Austro – Ugarske je bio
uključivanje BiH u sastav svoje države i osiguravanje suvereniteta nad njom. Carskom
2
