DRUŠTVENO MERENJE PROIZVODNJE, RAST I RAZVOJ I EKONOMSKI PRINCIPI
1. PODELA RADA U DRUŠTVU
Podela rada stara je koliko i čovečanstvo. Oduvek je postojala potreba
da se ukupni uloženi i utrošeni fond rada u jednom društvu podeli između
različitih grupa ljudi po različitim osnovama. Ona je nastala iz proste
činjenice da se ljudi međusobno razlikuju po svojim urođenim i stečenim
karakteristikama i da ne može svaki pojedinac da obavlja isti posao jednako
dobro. Podela rada je stoga obeležje svake ekonomije. I sam naučno-
tehnički razvoj uslovljen je podelom rada. U teoriji se najčešće sreću sledeći
oblici podele rada:
1.
Prirodna podela rada
2.
Društvena podela rada
3.
Teritorijalna podela rada
4.
Profesionalna podela rada
1.
Prirodna podela rada
je istorijski prva nastala. Ona je proizašla iz
prirodno uslovljene nejednakosti pojedinaca, po osnovu pola i starosnog
doba. Muškarci i žene, deca, mladi i starci prirodno se razlikuju među
sobom po svojim sposobnostima za rad. U praistoriji društvenog razvitka
prirodna podela rada bila je uslov za opstanak. Članovi prvobitne zajednice
obavljali su različite poslove u zavisnosti od toga da li su bili muškog ili
ženskog pola, kao i od svog uzrasta. Vremenom su se razvili specifično
„muški“ poslovi (lov, ribolov, pribavljanje hrane, odbrana od divljih zveri i
neprijateljski nastrojenih plemena i dr.) i „ženski“ poslovi (briga o deci,
domaćinstvu, spremanje hrane, pravljenje odeće i obuće i dr.). Isto tako su
se razvili i poslovi koje mogu bolje da obavljaju mlađi pripadnici zajednice
od onih koje mogu uspešno da obavljaju stariji članovi.
Iako je prirodna podela rada proizvod dokazanih različitih bioloških
razlika između muškaraca i žena, mladih i starih, te je kao takva naučno
zasnovana, danas se razlike između „muških“ i „ženskih“ poslova brišu i
sve je manje poslova koje mogu obavljati samo muškarci ili samo žene.
Stoga na ovu podelu rada ne treba gledati kao na statičnu i jednom za
svagda datu, budući da takvo gledište može biti izvor predrasuda i
nerazumevanja („rat polova“, mladi ne razumeju stare), već istorijsku i
dinamičku kategoriju, jer se ona menja sa razvojem ekonomije i društva u
celini.
2.
Društvena podela rada.
Društvena podela rada podrazumeva
podelu rada koja se vrši unutar društvene zajednice, sa aspekta karaktera i
strukture proizvodnje i specijalizacije proizvođača za proizvodnju jedne
grupe sličnih proizvoda. Društvena podela rada može biti:
85
PRINCIPI EKONOMIJE
opšta
posebna
pojedinačna
Opšta
društvena podela rada predstavlja raspodelu ukupnog
društvenog fonda rada na određene oblasti. Razlikujemo privredne i
neprivredne oblasti. U privredne oblasti svrstavaju se: poljoprivreda i
šumarstvo, industrija i rudarstvo, zanatstvo, građevinarstvo, trgovina,
saobraćaj, turizam, ugostiteljstvo (hotelijerstvo). Osim privrednih, postoje i
neprivredne oblasti, koje čine oblasti budžetski finansirane od strane
države, i to: državna uprava, prosveta, kultura, zdravstvo, socijalno
staranje.
Posebna
društvena podela rada je raspodela društvenog fonda rada na
pojedine grane. Svaka oblast se deli na određene grane. Tako, recimo,
poljoprivreda se deli na zemljoradnju, stočarstvo, lov i ribolov. Industrija se
deli na metalurgiju, metaloprerađivačku industriju, energetiku,
metalurgiju, metalnu industriju, hemijsku industriju, prehrambenu
industriju, industriju građevinskog materijala i dr.
Pojedinačna
društvena podela rada
označava podelu u okviru jedne
ekonomske jedinice – preduzeća, odnosno privrednog društva, agencije i
dr. Pojedinačna podela rada je u stvari tehnička podela rada koja se svodi
na specijalizaciju za pojedine faze procesa proizvodnje. Na primer, u
jednom preduzeću iz prehrambene industrije, postoji više različitih sektora
i odeljenja u kojima se radnici grupišu i obavljaju međusobno različite vrste
poslova. Tako postoji sektor proizvodnje (pogon), podeljen na posebne
fabrike ili pogone, zajedno sa smeštajnim kapacitetima (magacini, skladišta
gotove robe, sirovina, pomoćnih materijala i dr.), gde radnici rade u
neposrednoj proizvodnji, zatim sektor komercijalno-administrativnih
poslova (komercijala), sektor direkcije ili uprave, koji čine direktori ili
menadžment preduzeća, sektor računovodstva itd. Ova podela rada može
biti bitno različita od preduzeća do preduzeća i uslovljena je politikom
preduzeća, karakterom proizvodnje, privrednim sistemom zemlje uopšte i
dr.
Značaj društvene podele rada ogleda se prvenstveno u tome što ona
pospešuje opšti ekonomski razvoj. Da bi ekonomija jedne zemlje
napredovala, veoma je bitno da se ukupni fond rada ulaže racionalno, u
delatnosti i grane pomoću kojih može biti konkurentna na međunarodnom
tržištu.
86
PRINCIPI EKONOMIJE
2. DRUŠTVENO MERENJE PROIZVODNJE
Svako društvo je zainteresovano da izmeri ukupnu proizvodnju.
Ukupan obim proizvodnje u jednoj zemlji obuhvata niz raznovrsnih
proizvoda i usluga različite količine, u različitim fazama reprodukcije, po
različitim cenama i različitog kvaliteta. Osnovni problem koji društvena
zajednica treba da reši odnosi se na to
kako izmeriti svu tu raznolikost
dobara i usluga i kako ukupnu proizvedenu količinu izraziti jednom
jedinstveno merom
. Jedini način na koji je moguće rešiti ovaj problem jeste
iskazati celokupnu količinu proizvedenih proizvoda i usluga vrednosno, tj.
uključivanjem njihovih odgovarajućih pojedinačnih količina i cena.
U tu svrhu osmišljene su mere društvene proizvodnje, koji
predstavljaju odgovarajući
vrednosni
izraz
i
pokazatelj
nivoa ukupne
proizvodnje u jednoj ekonomiji u određenom periodu. Kao najpogodnije
mere društvene proizvodnje u svetu se koriste dva pokazatelja:
bruto
domaći proizvod
(gross domestic product), čiji je skraćeni naziv
BDP
(engl.
BDP) i
nacionalni dohodak
(national income), odnosno
ND
(NI).
2.1. Bruto domaći proizvod (BDP)
Bruto domaći proizvod (BDP)
predstavlja
najsveobuhvatniju meru
ukupne proizvodnje dobara i usluga u jednoj zemlji. On obuhvata
ukupnu vrednost finalnih dobara i usluga proizvedenih u jednoj
ekonomiji u toku jedne godine, izraženu u novčanim jedinicama (USD,
EUR, DIN...).
BDP
predstavlja meru
tržišne vrednosti
svih
finalnih
dobara i usluga
proizvedenih u jednoj zemlji tokom jedne godine. Odnosno, to je
ukupan
zbir proizvoda pojedinačnih količina i cena
svih finalnih dobara i usluga,
što se može izraziti na sledeći način:
BDP
je najobuhvatniji makroekonomski račun. On se upotrebljava u
razne svrhe. Najvažnija njegova namena je da se izmeri ukupan uspeh
jedne ekonomije. BDP obuhvata sve što je proizvedeno u jednoj zemlji (što
uključuje i robe i usluge) a što se smatra finalnim proizvodom, u toku jedne
godine, izraženo u određenoj valuti. Najčešće korišćena valuta je USD
(američki dolar). Ovde je bitno shvatiti da BDP predstavlja
prost zbir
svih
88
BDP = količina1 x cena1 + količina2 x cena2 + količina3 x
cena3 +...količinaN x cenaN
DRUŠTVENO MERENJE PROIZVODNJE, RAST I RAZVOJ I EKONOMSKI PRINCIPI
roba i usluga i to samo
finalnih
. U praksi to znači da se BDP-om ne
obuhvataju
intermedijarni
proizvodi, koji kao takvi ulaze u vrednost
finalnih proizvoda. U intermedijarne proizvode spadaju dobra koja se
upotrebljavaju za proizvodnju drugih dobara. Tako, na primer, vrednost
hleba se uračunava u BDP, ali ne i vrednost pšenice, brašna, vode, struje i
usluge pečenja hleba, koji zajedno ulaze u vrednost finalnog proizvoda -
hleba. Isto tako, vrednost automobila se uključuje ali ne i vrednost čelika,
delova, izrade i svega ostalog što ulazi u gotov proizvod – automobil.
BDP
je
vrednosni
pokazatelj. Na promene u vrednosti BDP-a (rast ili
opadanje) mogu uticati ne samo
promene u fizičkom obimu proizvodnje
(rast ili opadanje ukupne proizvedene količine), već i
promene u vrednosti
novca
, odnosno
promene tržišnih cena
. Otuda, BDP nije idealan pokazatelj
rasta ukupne društvene proizvodnje. Sa aspekta uticaja promena u novcu,
BDP možemo podeliti na:
a)
nominalni
BDP i
b)
realni
BDP.
Nominalni
BDP izražava se u stvarnim tržišnim cenama. Međutim,
vremenom cene variraju, usled inflacije ili deflacije, pa otuda nominalni
BDP ne može da bude adekvatan pokazatelj ukupne proizvodnje. Stoga je
neophodno BDP svesti na realnu meru, što se čini poništavanjem dejstva
promenljivih cena, odnosno poništavanjem dejstva inflacije ili deflacije.
Realni
BDP izražava se u stalnim ili nepromenljivim cenama jedne
godine, koja se uzima za bazičnu godinu. Da bi se dobio realni BDP,
nominalni BDP se deli indeksom cena, poznatim pod nazivom
deflator
BDP-a. Indeks cena izračunava se kao ponderisani prosek cena svih roba i
usluga u BDP-u, pri čemu je ponder svakog proizvoda jednak njegovoj
procentualnoj važnosti
u ukupnom BDP-u. Indeks cena u različitim
periodima pokazuje nam da li su se cene povećale ili smanjile. Razlika
između indeksa cena i 1 pokazuje relativan rast odnosno pad cena u
procentima.
Realni BDP
se izračunava kao odnos između vrednosti nominalnog
BDP-a i deflatora BDP-a, odnosno indeksa cena:
Realni BDP =
=
pri čemu je P – cena, a Q – količina proizvoda ili usluge.
Primer
. Pretpostavimo da se u jednoj zemlji proizvodi samo jedan
proizvod – krompir. Neka je u toj zemlji proizvedeno ukupno 1.000.000 kg
krompira u godini 1 i 1.100.000 kg krompira u godini 2. Cena krompira je u
89
DRUŠTVENO MERENJE PROIZVODNJE, RAST I RAZVOJ I EKONOMSKI PRINCIPI
a) Realni BDP (1) =
=
=
50.000.000 din.
b) Realni BDP (2) =
=
=
55.000.000 din.
Konačno smo dobili realni BDP u svakoj godini pojedinačno. Sada
vidimo da realni rast proizvodnje nije toliko veliki kao što nam se
prvobitno činilo. Međusobnim deljenjem iznosa realnog BDP-a u godini 2 i
godini 1 dobićemo
stopu rasta realnog BDP-a
, tj.:
Stopa rasta realnog BDP =
x 100 – 100 =
=
x 100 – 100 =
= 10%
Ovaj rezultat nam pokazuje koliko je stvarni godišnji rast ukupne
proizvodnje jedne zemlje, iskazan realno, kao odnos ukupne količine
proizvoda i usluga proizvedene u dve uporedne godine. Stopa rasta
nominalnog BDP-a uključuje rast ukupne proizvodnje ali i rast novčane
mase, tj. inflaciju ili deflaciju cena. Stoga se razlika između rasta
nominalnog BDP-a (65%) i realnog BDP-a (10%) može objasniti inflacijom
cena, koja prikriva stvarni rast proizvodnje.
Rast BDP-a može varirati od godine do godine, od perioda do perioda,
u zavisnosti od različitih faktora, kao što su: rast investicija,
preduzetništvo, rast produktivnosti, javni izdaci, uticaj spoljnotrgovinskih
odnosa i dr. Granice proizvodnih mogućnosti definišu se potencijalnim
BDP-om.
Potencijalni
BDP predstavlja
dugoročni trend
realnog BDP-a. On
označava maksimalnu količinu proizvodnje jedne ekonomije u uslovima
stabilnih cena. Odavde proizlazi da je potencijalni BDP relativno stabilna
kategorija. Razlika između potencijalnog i stvarnog BDP-a naziva se
jaz
(gap – engl.) BDP-a
. Do razlike između ove dve veličine dolazi tokom
poslovnih ciklusa. U periodu recesije i depresije dolazi do pada stvarnog
BDP-a u odnosu na potencijalni i tiem do rasta jaza BDP-a. U periodu
ekspanzije jaz BDP-a se smanjuje.
91
